فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی

طیف مفهومی اسراف تا فساد در قرآن: بازخوانی رابطه الگویِ خوراک و بحران زیست‌محیطی

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

ملیحه علیزاده بایگی 1
قاسم درزی 2
اصغر عبدلی 3

1 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد، علوم قرآنی، پژوهشکده مطالعات میان‌رشته‌ای قرآن، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

2 استادیار، علوم قران و حدیث، پژوهشکده مطالعات میان‌رشته‌ای قرآن، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

3 استاد، اکولوژی، گروه تنوع زیستی و مدیریت اکوسیستم‌ها، پژوهشکده علوم محیطی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

https://doi.org/10.22035/isih.2025.5450.5143
چکیده
در دوران معاصر، بحران محیط زیست یکی از جدی‌ترین تهدیدهای جهانی به شمار می‌آید که ریشه در رفتارهای انسانی از جمله الگوهای نادرست مصرف دارد. این پژوهش با رویکردی میان‌رشته‌ای و روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی، به‌بررسی نگرش قرآن نسبت به میزان و حدود مصرف خوراک انسان و تأثیر آن بر محیط زیست می‌پردازد. مسئله اصلی پژوهش آن است که مفاهیم کلیدی قرآن در حوزه خوراک، چگونه رفتارهای مصرفی انسان را طیفی‌سازی کرده و از چه منظری تجاوز از حدود الهی را منشأ فساد و فروپاشی اجتماعی و زیست‌محیطی می‌داند. در این راستا، مفاهیمی چون «اسراف»، «اعتداء/طغیان» و «فساد» به‌مثابه سه سطح معنایی و رفتاری از مداخله انسان در طبیعت تحلیل شده‌اند. «اسراف» عموماً نمایانگر سطحی فردی از زیاده‌روی در مصرف است که خروج از حد نیاز را نشان می‌دهد. «اعتداء/طغیان و عصیان» عبور از مرزهای مشروع، به‌گونه‌ای است که آثار اجتماعی و جمعی دارد و نوعی تعرض به حقوق دیگران یا نظام طبیعی تلقی می‌شود. در نهایت، «فساد» نماد سرپیچی گسترده و بی‌مهابا از مرزهای اخلاقی و الهی است که در نهایت منجر به زوال تمدنی و قومی می‌شود (بقره: ۲۵). این ساختار معنایی نشان می‌دهد که قرآن با ترسیمِ یک طیف هشداردهنده، مرزهای تصرف در طبیعت را روشن ساخته و از طریق آن، الگویی برای تنظیم رابطه انسان با محیط زیست ارائه داده است. یافته‌های پژوهش بر این دلالت دارد که تجاوز از حدود الهی در مصرف خوراک نه تنها یک نافرمانی دینی بلکه عامل کلیدی در فروپاشی تمدن‌ها و زیست‌بوم‌ها تلقی می‌شود.

کلیدواژه‌ها

قرآن کریم
رویکرد میان‌رشته‌ای
الگویِ خوراک
بحران زیست‌محیطی
تجاوز ازحدود الهی
فساد در زمین

موضوعات

قرآن کریم (1390). ترجمه حسین انصاریان (چاپ اول). تهران: ناشر آیین دانش.
ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم‌بن علی أبو الفضل جمال‌الدین (بی‌تا). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
احمدی، شیرین‌السادات؛ غلامی، فرزاد؛ و علیخانی، زهره (۱۴۰۳). ارتباطات تغییر اقلیم؛ رویکردی  میان‌رشته‌ای برای فهم مسئله تغییرات اقلیمی. مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، ۱۷(۱)، ۱۱۳-۱۵۴. dio: 10.22035/isih.2025.5347.5058
اخوان‌طبسی، محمدحسین؛ و حسین‌زاده‌ایوری، امیرحسین (۱۴۰۲). تحلیل مؤلفه‌های معنایی «اسراف» با روش ریشه‌شناسی در زبان‌های سامی و آفروآسیایی. مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، ۷(۲)، ۲۰۱‑۲۲۵.
انوری، حسن (۱۳۸۱). فرهنگ بزرگ سخن. تهران: سخن.
ایزوتسو، توشیهیکو (1378). مفاهیم دینی اخلاقی در قرآن مجید (ترجمه فریدون بدره‌ای). تهران: انتشارات فرزان.
بنی‌فاطمه، حسین؛ و حسین‌نژاد، فهیمه. (۱۳۹۱). مصرف‌گرایی در جامعه و تأثیر آن بر محیط زیست شهری: رویکردی نوین. فصلنامه راهبرد اجتماعی و فرهنگی، 1(2)، 39-61.
تیموری، فرشاد، ابراهیم مختاری؛ و پروین میرمیران. (۱۴۰۰). اصول تغذیه و خوراک از نگاه قرآن کریم: بررسی تمام آیات مرتبط با تغذیه در قرآن. مجله قرآن و طب، ۶ (۳)، ۱۳-۲۲.
جبلی، سمیه. (۱۴۰۰). پویایی قرآن در تعامل میان فقه و اخلاق: مطالعه موردی گیاه خواری (پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد). دانشگاه شهید بهشتی، تهران.
جوادی‌آملی، عبدالله (۱۳۸۸–۱۳۹۸). تفسیر تسنیم. تهران: انتشارات إسرا.
جوادی‌آملی، عبدالله (۱۳۹۴). اسلام و محیط زیست (چاپ هشتم). قم: مرکز نشر اسرا.
حمیری، نشوان بن سعید. (1420). شمس‌العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم. دمشق: دارالفکر.
خویی، سیدابوالقاسم (۱۳۹۳). البیان فی تفسیر القرآن (ترجمه سیدجعفر حسینی؛ چاپ سوم). قم: دارالثقلین.
درزی، قاسم؛ قراملکی، فرامرز؛ و پهلوان، منصور (۱۳۹۲). گونه‌شناسی مطالعات میان‌رشته‌ای در قرآن کریم. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، ۵ (۴)، ۷۳-۱۰۲.  doi: 10.7508/isih.2014.20.004
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۱۲). مفردات ألفاظ القرآن (چاپ اول). بیروت: دار الشامیة.
طباطبایی، محمدحسین (۱۴۰۲). المیزان فی تفسیر القرآن. مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طریحی، فخرالدین بن محمد (۱۳۷۵). مجمع البحرین و مطلع النیرین (چاپ سوم). تهران: مکتبة المرتضویة.
علیخواه، فردین (۱۳۸۷). پیامدهای سیاسی مصرف‌گرایی. فصلنامه تحقیقات فرهنگی، ۱(۱)، ۲۵۶-۲۳۱. doi: 10.7508/ijcr.2008.01.009
علیزاده بایگی، ملیحه؛ قاسم، درزی؛ و عبدلی، اصغر (۱۴۰۲). رویکرد هنجاری قرآن به مداخلهٔ انسان در محیط زیست (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). پژوهشکده مطالعات میان‌رشته‌ای قرآن، دانشگاه شهید بهشتی، تهران.
علیزاده‌اقدم، محمدباقر؛ بنی‌فاطمه، حسین؛ عباس‌زاده، محمد؛ و سلطانی‌بهرام، سعید (۱۳۹۶). نقش سرمایه فرهنگی در تحقق شهروندی بوم‌شناختی. مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، ۹(۲)، 107-133. doi: 10.22631/isih.2017.1754.2342
فخر رازی، محمد بن عمر(1420ق). التفسیر الکبیر أو مفاتیح الغیب. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
فخررازی، محمدبن عمر (1420)، مفاتیح‌الغیب (چاپ سوم). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
فراهیدی، خلیل بن احمد (1420). العین. قم: هجرت.
قرشی، علی‌اکبر (1387). قاموس قرآن (چاپ نهم). انتشارات دار الکتب الاسلامیة.
مجموعه نویسندگان (1382). دائرة‌المعارف قرآن کریم (چاپ سوم). قم: بوستان کتاب.
محقق داماد، مصطفی (۱۳۹۴). الهیات محیط زیست (چاپ دوم). تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (بی‌تا). نرم‌افزار مرقوم. قم: مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (بی‌تا). نرم‌افزار نور تحقیقاتی، نسخه 3 و 4.
مصطفوی، میرزا حسن (۱۴۲۶). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم (چاپ سوم). بیروت: دارالکتب العلمیة.
معماری‌پور، منصوره؛ و صمدانیان، محسن (۱۳۹۵). غذای طیب و رابطه آن با محیط زیست از دیدگاه قرآن. چکیده مقالات دومین همایش ملی قرآن و علوم زیستی با محوریت غذای سالم. اصفهان، ایران.
معین، محمد (1364). فرهنگ فارسی. تهران: مؤسسهٔ انتشارات امیرکبیر.
مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۷۱). تفسیر نمونه (چاپ اول). تهران: دارالکتب الاسلامیة.
نراقی، مولی‌احمد. (1417). عوائد الایام فی بیان قواعد الاحکام و مهمات مسائل الحلال و الحرام. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
همتی، زهرا؛ و شبیری، سیدمحمد. (۱۳۹۴). تحلیلی بر مؤلفه‌های ارتقای فرهنگ محیط‌زیستی؛ مطالعه موردی شهروندان شهر شیراز. فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، ۸(۴)، ۱۹۷-۲۱۵. doi: 10.7508/ijcr.2015.32.008
De Boer, J., Schösler, H., & Boersema, J. J. (2013). Climate change and meat eating: An inconvenient couple?. Journal of Environmental Psychology, 33, 1-8. doi: 10.1016/j.jenvp.2012.09.001
Goudarzi, M. (2023). Worship (dīn), Monotheism (Islām), and the Qurʾān’s Cultic Decalogue. Journal of Qur'anic Studies, 32(1), 1-25. doi: 10.1515/jiqsa-2023-0006
Mănoiu, V.M., Arslan, R., Madani, A., & Ertan, I. (2016). Environmental education in the Holy Quran. Environmental Science & Technology, 57(11), 8857-8864.
Presetiyo, J.R. (2022). The role of religion in the issue of food consumption: Developing the conceptual-philosophical concept of food. Journal of Religion and Food, 11(2), 155-174.
Walker, J.W. (1995). Grazing management and research now and in the next millennium. Rangeland Ecology & Management/Journal of Range Management Archives, 48(4), 350-357.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی
دوره 17، شماره 4 - شماره پیاپی 68
تمدن اکولوژیک
پاییز 1404
صفحه 93-119

  • تاریخ دریافت 05 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 01 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 10 شهریور 1404

صفحه اصلی

هیئت تحریریه

اصول اخلاقی

راهنمای داوران

ارسال مقاله

تماس با ما