فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی

بررسی روش‌شناسی تحلیل محتوای کیفی تطبیقی

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

نورالله نورانی 1
علی اعلایی 2

1 فوق دکتری جامعه‌شناسی دانشگاه تهران، عضو هیئت علمی پژوهشگاه امنیت و پیشرفت، گروه فلسفه امنیت، تهران، ایران

2 دانشجوی دکتری و عضو هیئت علمی پژوهشگری امنیت، گروه امنیت، دانشگاه علوم انتظامی ، تهران، ایران

https://doi.org/10.22035/isih.2026.5449.5100
چکیده
این مقاله به ابداع و صورت‌بندی یک روش تحقیق نوین در حوزه تحلیل کیفی با عنوان «تحلیل محتوای کیفی تطبیقی» می‌پردازد؛ روشی کاملاً کیفی و میان‌پارادایمی که با اتکا بر منطق «ابداکتی»، امکان تلفیق نظام‌مند فرایندهای استقرایی (کشف مضامین نوظهور) و قیاسی (سازمان‌دهی چارچوب‌محور) را در قالب یک پروتکل تحلیلی فراهم می‌سازد، بدون اینکه داده‌ها به شاخص‌های کمی تقلیل یابند یا ادعای علیت قطعی مطرح گردد. طراحی این روش در قالب یک پژوهش توسعه‌ای–کیفی؛ مبتنی بر مرور نظام‌مند ادبیات روش‌شناختی در سال‌های2000تا 2025 و متاسنتز کیفی ۳۰ منبع منتخب انجام و در نتیجه، تحلیل محتوای کیفی تطبیقی به‌صورت یک چارچوب عملیاتی پنج‌مرحله‌ای شامل: گردآوری و آماده‌سازی داده‌ها، کدگذاری ترکیبی (باز و هدایت‌شده)، نرمال‌سازی فازی و تحلیل تطبیقی چندلایه، تفسیر نتایج و بازنمایی یافته‌ها صورت‌بندی شده است. برای نمایش ظرفیت تحلیلی و اعتبار روش، تحلیل محتوای کیفی تطبیقی در یک مطالعه موردی با موضوع «امنیت» به کار گرفته شد و نتایج نشان داد که این چارچوب قادر است الگوهای شرطی، هم‌پوشانی‌ها و تنش‌های مفهومی را در خوانش‌های پارادایمی متفاوتِ مدرن (امیل دورکیم) و پست‌مدرن (ژاک دریدا) از امنیت آشکار سازد و امکان تحلیل تطبیقی معنای امنیت را در درون پارادایم کیفی فراهم آورد. یافته‌ها نشان می‌دهد که تحلیل محتوای کیفی تطبیقی با ایجاد پیوندی درونی میان کشف معنای داده‌محور و انسجام نظری، الگویی روشمند، بازتولیدپذیر و میان‌رشته‌ای برای تحلیل پدیده‌های پیچیده اجتماعی و فرهنگی ارائه می‌دهد؛ هرچند شفاف‌سازی سطوح فازی و توسعه شاخص‌های روایی و پایایی از الزام‌های توسعه آتی این روش به شمار می‌آید.

کلیدواژه‌ها

تحقیق کیفی
تحلیل‌محتوای استقرایی
تحلیل محتوای قیاسی و تطبیقی

موضوعات

باستانی، سوسن؛ و قره‌باغی، رایحه (1401). بررسی جامعه‌شناختی مفهوم بدنمندی زنان در مطبوعات دوره پهلوی دوم: مطالعه موردی نشریه «بیداری ما». فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، 15(4)، 61-88. doi:10.22035/jicr.2023.2769.3153
شیرین، علی؛ فروزنده، لطف‌الله؛ دانایی‌فرد، حسن؛ و خائف‌الهی، احمدعلی (1396). واکاوی تطورسازه توانمندسازی در ایران با رویکرد میان‌رشته‌ای.فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی،10(1)، 27–56. doi:10.22631/isih.2017.2365.2813
عبدالهی نیسیانی، علی (1397). روش تحلیل محتوای کیفی تطبیق‌یافته به منظور تحقیق در متن قرآن کریم؛ ارائۀ یک مطالعۀ موردی در علوم رفتاری. آموزه‌های قرآنی، 15(28)،27–56.
فدایی، عارفه؛ فهیمی‌فر، اصغر؛ پورمند،حسنعلی؛ و کشاورز افشار،مهدی (1403). تحلیل تطبیقی کیفی توسعه اقتصادی در کارگاه‌های تولید صنایع دستی با رویکرد صنایع خلاق. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 16(3)، 137-158.doi:10.22035/isih.2024.5074.4877
میشمی، سیدحسین؛ و دماوندی، سیمین (1404).تأثیر شبکه‏های اجتماعی مجازی بر حیات موسیقایی شمال خراسان از دهۀ80 شمسی تا 1399. فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، 18(1)، 135-165. doi:10.22035/jicr.2025.3306.3585
یزدچی، میلاد؛ شریفی، نفیسه؛ و شریفیان، ابولفضل(1402). ضرورت صحبت از جایگاه محقق در چیست؟ تحلیل محتوای کیفی مطالعات اخیر علوم اجتماعی ایران. فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، 16(3)، 31-58. doi:10.22035/jicr.2023.3250.3538
Ahrens, J., Brennan, F., Eaglesham, S., Buelo, A., Laird, Y., Manner, J., Newman, E., & Sharpe, H. (2022). A longitudinal and comparative content analysis of Instagram fitness posts. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(11), 6845. doi: 10.3390/ijerph19116845
Assarroudi, A., Heshmati Nabavi, F., Armat, M. R., Ebadi, A., & Vaismoradi, M. (2018). Directed qualitative content analysis: The description and elaboration of its underpinning methods and data analysis process. Journal of Research in Nursing, 23(1), 42–55. doi:10.1177/1744987117741667
Bauernschmidt, D., Wittmann, J., Hirt, J., Meyer, G., & Bieber, A. (2025). Applying qualitative comparative analysis in a systematic review: Lessons learned. Zeitschrift für Evidenz, Fortbildung und Qualität im Gesundheitswesen (ZEFQ), 196, 82–86. doi:10.1016/j.zefq.2025.03.013
Creswell, J. W. (2014). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (4th ed.). Thousand Oaks, CA: SAGE Publications.
El Sherif, R., Pluye, P., Hong, Q. N., & Rihoux, B. (2024). Using qualitative comparative analysis as a mixed methods synthesis in systematic mixed studies reviews: Guidance and a worked example. Research Synthesis Methods, 15(3), 450–465. doi:10.1002/jrsm.1698
George, A. L., & Bennett, A. (2005). Case studies and theory development in the social sciences. Cambridge, MA: MIT Press.
Geremew, Y. M., Huang, W.-J. (Sabrina); & Hung, K. (2023). Fuzzy‑Set Qualitative Comparative Analysis as a Mixed‑Method and Analysis Technique: A Comprehensive Systematic Review. Journal of Travel Research, 63(1), 3–26. doi:10.1177/00472875231168619
Guenduez, A. A., Fuchs, S., Mergel, I., Mettler, T., & Frowein, S. (2025). From patterns to meaning: A mixed-methods framework that integrates computational and qualitative text analysis. Quality & Quantity, 59(6), 3675–3698. doi:10.1007/s11135-025-02357-7
Hsieh, H. F., & Shannon, S. E. (2005). Three approaches to qualitative content analysis. Qualitative Health Research, 15(9), 1277–1288. doi:10.1177/1049732305276687
 Kansteiner, Katja; & König, Stefan (2020). The Role(s) of Qualitative Content Analysis in Mixed Methods Research Designs. Forum Qualitative Sozialforschung / Forum: Qualitative Social Research, 21(1), Art. 11. doi:10.17169/fqs-21.1.3412
Krippendorff, K. (2018). Content analysis: An introduction to its methodology (4th ed.). Thousand Oaks, CA: Sage.
Legewie, N. (2013). An introduction to applied data analysis with Qualitative Comparative Analysis. Forum Qualitative Sozialforschung / Forum: Qualitative Social Research, 14(3), Art. 15. doi:10.17169/fqs-14.3.1961
Mayring, P. (2000). Qualitative content analysis. Forum Qualitative Sozialforschung / Forum: Qualitative Social Research, 1(2), Art. 20. doi:10.17169/fqs‑1.2.1089
Mayring, P. (2014). Qualitative content analysis: Theoretical foundation, basic procedures and software solution. Klagenfurt.
Nicmanis, M. (2024). Reflexive content analysis: An approach to qualitative data analysis, reduction, and description. International Journal of Qualitative Methods, 23(6), 1–12. doi:10.1177/16094069241236603
Onwuegbuzie, A. J., & Weinbaum, R. K. (2017). A framework for using qualitative comparative analysis for the review of the literature. The Qualitative Report, 22(2), 359–372. doi:10.46743/2160‑3715/2017.2175
Ragin, C. C. (1987). The comparative method: Moving beyond qualitative and quantitative strategies. Berkeley, CA: University of California Press.
Ragin, C. C. (2008). Redesigning social inquiry: Fuzzy sets and beyond. Chicago, IL: University of Chicago Press.
Saldaña, J. (2009). The coding manual for qualitative researchers. Thousand Oaks, CA: Sage Publications.
Salehi, K., Habib Zadeh Khiyaban, S., & Sabbar S. (2026). Artificial Intelligence and Crime Detection: A Critical Review. Cyberspace Studies, 10(1), 1-17. doi:10.22059/jcss.2025.402206.1179
Schneider, C. Q., & Wagemann, C. (2010). Standards of good practice in Qualitative Comparative Analysis (QCA) and fuzzy‑sets. Comparative Sociology, 9(3), 397–418. doi:10.1163/156913210X12493538729793
Schneider, C. Q., & Wagemann, C. (2012). Set-theoretic methods for the social sciences: A guide to qualitative comparative analysis. Cambridge: Cambridge University Press.
White, M. D., & Marsh, E. E. (2006). Content analysis: A flexible methodology. Library Trends, 55(1), 22–45. doi:10.1353/lib.2006.0053
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی
دوره 18، شماره 2 - شماره پیاپی 70
تحولات در دانش میان‌رشته‌ای
بهار 1405
صفحه 105-136

  • تاریخ دریافت 21 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری 25 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 15 آذر 1404

صفحه اصلی

هیئت تحریریه

اصول اخلاقی

راهنمای داوران

ارسال مقاله

تماس با ما