میان‌رشتگی و معادلۀ سکولاریزاسیون

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسنده

دانشیار اندیشه سیاسی، مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی، تهران، ایران

10.22035/isih.2026.5770.5317
چکیده
پژوهش و آموزش میان‌رشته‌ای صرفاً در قلمروی مشروع است که حقانیت عصر مدرن را تأیید کرده باشد. یک نشان آن حقانیت، گسست کارکردی از معارف سنتی است. پرسش این است که آیا میان‌رشته‌پژوهی و پژوهش‌های میانه‌رشته‌ای در ایران چنان شرطی را اجابت کرده‌اند؟ به‌نظر می‌رسد مساهمت‌های دو دهه‌ای میان‌رشتگی در ایران همچنان از کارکردهای برآمده از گسست فاصله دارند. بررسی آثاری که میان‌رشتگی را موضوع خود قرار داده‌اند و نیز آثاری که موضوعی را با رویکرد میان‌رشتگی به بحث گذاشته‌اند نشان می‌دهد که نویسندگان در اندیشهٔ خود دارای اراده‌ای پیوست‌گرا نسبت به سنت و گذشته هستند. مقاومت نویسندگان و پژوهشگران ایرانی نسبت به گسست از گذشته را می‌توان ذیل مقوله‌ای به بحث گذاشت که از آن به نام معادلهٔ سکولاریزاسیون یاد می‌شود. این معادله فرض را بر این می‌گذارد که آگاهی مدرن عرفی‌شدهٔ آگاهی قدمایی مسیحی یا پاگانی است. نویسندگان ایرانی نیز عموماً ذیل همان معادله، به دنبال آن هستند که با بازخوانی و انتقال و دگردیسی سنت تجددی بومی را رقم زنند. یک نشان ناکامی آن نحوه از تجددخواهی، همین نظام میان‌رشتگی دانش در ایران است. این مقاله با آنالیز اجمالی معادلهٔ سکولاریزاسیون از مجرای توضیح مقولات جوهر/کارکرد و پیوست/گسست، پاتولوژی جوهرگراییِ پیوست‌گرا در مقالات فصلنامهٔ مطالعات میان‌رشته‌ای را توضیح می‌دهد؛ و سپس با تمرکز بر یک مقالهٔ گسست‌گرا از آن میان، زمینه را برای بحث‌های بعدی فراهم می‌کند. بدون تردید در مقولهٔ پیوست و بدون اراده به گسست از جواهر سنت نه نظام رشته‌ای دانش کارکرد خود را ایفا می‌کند و نه نظام میان‌رشتگی.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

آخوندزاده، میرزافتحعلی (۱۳۵۷). الفبای جدید و مکتوبات (به کوشش حمید محمدزاده). تبریز: نشر احیاء.
آخوندزاده، میرزا فتحعلی (2537). نقد مستشارالدوله. بی‌نا.
آدمیت، فریدون (1356). اندیشه ترقی و حکومت قانون. تهران: خوارزمی.
بحرانی، مرتضی (1398). یک نظریه درباب میان‌رشتگی. فصلنامهٔ مطالعات میان‌رشتگی در علوم انسانی، 12(4)، 28-1. https://doi.org/10.22035/isih.2020.3738.3899
بلومنبرگ، هانس (1400). مشروعیت عصر جدید (ترجمهٔ زانیار ابراهیمی). تهران: پگاه روزگار نو.
بلومنبرگ، هانس (1403). مفهوم واقعیت (ترجمهٔ مرتضی بحرانی). تهران: قصیده‌سرا.
پاکتچی، احمد (1387). الزامات زبان‌شناختی مطالعات میان‌رشته‌ای. فصلنامهٔ مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 1(1)، 135-111. https://doi.org/10.7508/isih.2009.01.007
تاوبس، یاکوب (1399). الهیات سیاسی پولس (ترجمهٔ زانیار ابراهیمی). تهران: دمان.
جاودانی، حمید؛ و توفیقی، جعفر (1388). ساختارها، فرایندها و عوامل مؤثر بر توسعهٔ میان‌رشته‌ای‌ها. فصلنامهٔ مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 2(1)، 56-37. https://doi.org/10.7508/isih.2010.05.002
خسروپناه، عبدالحسین (1387). نظریه دیده‌بانی: روشی برای کشف علوم میان‌رشته‌ای. فصلنامهٔ مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 1(1)، 76-57. https://doi.org/10.7508/isih.2009.01.004
خورسندی، علی (1388). تنوع گونه‌شناختی در آموزش و پژوهش میان‌رشته‌ای. فصلنامهٔ مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 1(4)، 83-57. https://doi.org/10.7508/isih.2009.04.003
خورسندی، علی؛ یمنی، محمد و همکاران. (1397). سیر تحول گونه‌شناسی پژوهش میان‌رشته‌ای: مطالعه‌ای تاریخی ـ تبارشناسانه». فصلنامهٔ مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 11(1)، 32-1. https://doi.org/10.22035/isih.2019.2929.3266
درزی، قاسم (1397). استعاره و میان‌رشتگی؛ بیان موارد کاربست استعاره‌ها در پژوهش میان‌رشته‌ای. فصلنامهٔ مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 10(2)، 26-1. https://doi.org/10.22035/isih.2018.277
ذکایی، محمدسعید (1403). سیاستگذاری حافظه؛ مسائل، مناقشات و اولویت‌ها. فصلنامهٔ مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 17(1)، 112-77. https://doi.org/10.22035/isih.2025.5343.5056
طالبوف، عبدالرحیم (1271). کتاب احمد. استانبول: نشر اختر.
علوی‌پور، محسن؛ و نعمت‌پور، علی (1388). مطالعهٔ میان‌رشته‌ای بحران جامعهٔ مدرن. فصلنامهٔ مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 1(3)، 167-141.
فروید، زیگموند (1404) تمدن و ملالت‌هایش (ترجمهٔ محمد مبشری). تهران: ماهی.
فوگلین، اریک (1403). علم، سیاست و گنوسیسم (ترجمهٔ آریا سلگی). تهران: پیله.
کرمانی، میرزاآقاخان (2000). سه مکتوب (به کوشش بهرام چوبینه). تهران: انتشارات ویما ولگار.
کرول، جو پل (1399). پایان بشری تاریخ (ترجمهٔ زانیار ابراهیمی). تهران: پگاه روزگار نو.
لوویت، کارل (1400). معنا در تاریخ (ترجمهٔ زانیار ابراهیمی). تهران: علمی فرهنگی.
محیط طباطبایی، محمد (بی‌تا). مجموعه آثار میرزاملکم خان. تهران: انتشارات علمی.
مستشارالدوله، یوسف‌خان (1364). یک کلمه (به کوشش صادق سجادی). تهران: نشر تاریخ.
مطهری، مرتضی (1365). خدمات متقابل اسلام و ایران. تهران: صدرا.
ملکم‌خان، میرزا ملکم‌خان (1381). رساله‌ها (گردآوری حجت‌الله اصیل). تهران: نشر نی.
مهرمحمدی، محمود (1388). ملاحظات اساسی در باب سیاستگذاری توسعهٔ علوم میان‌رشته‌ای در آموزش عالی از منظر فرایند تکوین. فصلنامهٔ مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 1(3)، 18-1. https://doi.org/10.7508/isih.2009.03.001
یمنی دوزی سرخابی، محمد (1388). برنامه‌ریزی توسعهٔ دانشگاهی؛ حوزه‌ای میان‌رشته‌ای. فصلنامهٔ مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 1(2)، 24-1. https://doi.org/10.7508/isih.2009.02.001
Blumenberg, H. (2015). Interdisciplinarity as repetition of protohistory. In The laughter of the Thracian woman: A protohistory of theory (S. Hawkins, Trans., pp. 130–132). Bloomsbury Academic. (Original work published 1987)
Blumenberg, H. (2022). The readability of the world (R. Savage & D. Roberts, Trans.). Cornell University Press. (Original work published 1981)
Cassirer, E. (1953). Substance and function and Einstein's theory of relativity. Dover Publications. (Original work published 1923)
Schmitt, C. (1985). Political theology: Four chapters on the concept of sovereignty (G. Schwab, Trans.). The MIT Press. (Original work published 1922)
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 01 مهر 1405

  • تاریخ دریافت 20 بهمن 1404
  • تاریخ بازنگری 01 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 18 خرداد 1405