فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی

طبقات اجتماعی در آیینه لباس: بازنمایی تمایزات طبقاتی در رمان‌های «شازده احتجاب» و «همسایه‌ها»

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

علیرضا مرادی 1
المیرا رضائی 2

1 استادیار جامعه‌شناسی گروه مطالعات فرهنگی، مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی، تهران، ایران

2 کارشناس ارشد طراحی پارچه و لباس، دانشگاه علم و فرهنگ، تهران، ایران

https://doi.org/10.22035/isih.2026.5696.5265
چکیده
این پژوهش با تمرکز بر دو رمان شازده احتجاب و همسایه‌ها، به بررسی نقش لباس در بازتاب ساختارهای طبقاتی جامعه ایران در این داستان‌ها می‌پردازد. هدف اصلی پژوهش، تحلیل چگونگی استفاده از لباس برای نمایش تفاوت‌های طبقاتی، تقویت یا به چالش کشیدن هنجارهای اجتماعی و درک بهتر ساختارهای قدرت در جامعه است. در این مطالعه، برای بررسی ارتباط میان زبان، قدرت و ساختارهای اجتماعی در رمان‌ها، از رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی استفاده شده است. نتایج نشان داد که لباس نه فقط عنصری ظاهری، بلکه ابزاری قدرتمند برای بازنمایی و نقد ساختارهای طبقاتی است. در هر دو رمان، لباس برای تمایز میان طبقات مختلف، تقویت هنجارهای اجتماعی و نشان دادن تحولات تاریخی ـ اجتماعی به کار رفته است. برای مثال، در شازده احتجاب، لباس‌ها تفاوت میان اشراف و فرودستان را به‌وضوح نشان می‌دهند، در حالی که در همسایه‌ها، لباس به‌عنوان نمادی از فقر و محرومیت به کار رفته است. این پژوهش نشان داد که هر دو رمان از طریق لباس به بازنمایی ساختارهای اجتماعی ـ طبقاتی موجود پرداخته‌اند، هرچند با شدت و روش‌های متفاوت. به‌طور کلی، مطالعه حاضر اهمیت لباس را به‌عنوان ابزاری نمادین برای درک بهتر ساختارهای اجتماعی و طبقاتی در ادبیات نوین فارسی نشان می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

تحلیل گفتمان انتقادی
شازده احتجاب
همسایه‌ها
لباس
طبقات اجتماعی
موضوعات
ابراهیم‌تبار، ابراهیم؛ منصوریان، حسین؛ و ابراهیم‌تبار، نساء (1395). بررسی عناصر داستانی در رمان همسایه‌ها اثر احمد محمود. بهارستان سخن، 13(34)، 61-78.
اسدی، فهیمه (1401). مقایسه و تحلیل جهان‌بینی شاعران مشروطه بر مبنای طبقۀ اجتماعی آنها. فصلنامه پژوهش زبان و ادبیات فارسی، 67(1)، 41-63.
اشرافی، منصوره؛ شاه‌بدیع‌زاده، محمد؛ و اشرف‌زاده، رضا (1401). بررسی مدرنیسم و نوشتار زنانه (بررسی هویت زن در رمان مدرنیستی «شازده احتجاب» اثر هوشنگ گلشیری). فصلنامه تخصصی مطالعات زبان فارسی، 5)11(، 41-56.  
آقاجری،هاشم (1396). رهیافت پسامدرنیستی به تاریخ هایدن وایت. دوفصلنامه خردنامه، 18، 34-13.
آقاگل‌زاده، فردوس (1385). تحلیل گفتمان انتقادی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
باقی‌نژاد، عباس (1398). احمد محمود: روایت تاریخ و داستان در رمان «همسایه‌ها». زبان و ادب فارسی، 72(240)، 47-66.     https://doi.org/10.22034/perlit.2020.10295
حیدری، فاطمه؛ و البرزی، رضا (1396). خوانش پسااستعماری همسایه‌ها در پرتو نظرات اسپیواک. فصلنامه پژوهش ادبیات معاصر جهان، 22(2)، 337-352. https://doi.org/10.22059/jor.2017.126258.1224
خطیب، رفعت؛ و یعقوبی، علی‌سرور (1399). بررسی و مقایسه جنبه‌های تصویری در روایت‌های زنانه و مردانه در دو رمان «همسایه‌ها» از احمد محمود و «پرنده من» از فریبا وفی. زیبایی‌شناسی ادبی، 11(44)، 155-173.
زارعی، اسدالله (1392). بازتاب فرهنگ پوشاک و لباس در ادبیات ایران: با نگاهی به دیوان حافظ. فصلنامه هنر، علم و فرهنگ، 1(3)، 45-66.
زینالی، پروین (1397). رئالیسم سوسیالیستی در دو رمان همسایه‌ها و داستان یک شهر احمد محمود. فصلنامه زبان و ادبیات فارسی، 10(37)، 95-127.
صابرپور، زینب؛ و غلامی‌نژاد، محمدعلی (۱۳۸۸). روابط قدرت در رمان شازده احتجاب. پژوهش زبان و ادبیات فارسی، (۱۲)، ۹۹-۱۲۴.
فرکلاف، نورمن (1397). تحلیلِ انتقادیِ گفتمان (ترجمه فاطمه شایسته پیران و دیگران؛ ویراستاران محمد نبوی، مهران مهاجر). تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها.
گلشیری، هوشنگ (1384). شازده‌احتجاب. تهران: نیلوفر.
مظفری، علی؛ و طبیعی، منصور (1402). تحلیل گفتمان انتقادی شازده احتجاب. پژوهش­های ادبی و اجتماعی، 2(3)، 17-28.
محمود، احمد (1375). همسایه‌ها. تهران: امیرکبیر.
میر‌صادقی، میمنت (1397). رمان‌های معاصر فارسی: پیرنگ، شرح و تفسیر. تهران: انتشارات نیلوفر.
میر‌عابدینی، حسن (1377). صد سال داستان‌نویسی ایران (جلد 1 و 2). تهران: نشر چشمه.
Fairclough, N. (1989). Language and power (Language in social life). London: Longman.
Fairclough, N., & Wodak, R. (1997). Critical discourse analysis. In T. A. van Dijk (Ed.), Discourse as social interaction (pp. 258–285). London: Sage.
Machin, D., & Mayr, A. (2012). How to do critical discourse analysis: A multimodal introduction. London: Sage.
Simpson, P. (1993). Language, ideology and point of view. London: Routledge.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 04 اردیبهشت 1405
  • تاریخ بازنگری 01 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 10 مرداد 1405

صفحه اصلی

هیئت تحریریه

اصول اخلاقی

راهنمای داوران

ارسال مقاله

تماس با ما