ردیابی زیرساخت‌های عاطفی ایرانی در حماسه فارسی: خوانشی پساانسان‌گرایانه

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسنده

استاد جامعه‌شناسی و مطالعات فرهنگی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران

چکیده
مفاهیم هسته‌ای چرخش پساانسان‌گرا همچون عاملیت توزیع‌شده، پیوندی‌بودن، فردیت غیرانسانی، مونتاژ و مانند، آن اغلب به‌مثابه مفهوم‌سازی‌های جدید برآمده از سنت‌های نظری غربی اواخر قرن بیست معرفی و بازنمایی می‌شوند. استدلال اصلی مقاله حاضر این است که رد این سازه‌های مفهومی را به‌مثابه زیرساخت‌هایی عاطفی به وضوح در شاهنامه اثر حماسی فردوسی در سده چهارم و پنجم هجری قمری (مصادف با قرن دهم و یازدهم میلادی) می‌توان یافت. خوانش نزدیک شخصیت افسانه‌ای سیمرغ در تربیت ماکیانی زال، پیوند همزیستانه رستم با اسب خود رخش، و سپس پرنده سیمرغ شده، نشان می‌دهد که شعر حماسی و اسطوره‌ای فارسی حاوی مفصل بندی اولیه‌ای از سنت پساانسان‌گرایی است که آثار عمیقی بر زیرساخت‌های عاطفی ایرانیان و از جمله تاب‌آوری آنها بر جای گذاشته است. با الهام از شارحین اندیشه‌های پساانسان‌گرایانه (مانند لاتور، هاراوی و بنت) استدلال خواهم کرد که چگونه عناصر ناهمگن انسانی و غیرانسانی آثار حماسی ایرانی (به‌ویژه شاهنامه)، عاملیت را در صور مختلف آن به نمایش می‌گذارند. فراخواندن چهره‌هایی چون رستم و سیمرغ به‌عنوان منبعی برای ایستادگی و انسجام ملی در جنگ اخیر، بیانگر حیات همیشگی چهارچوب‌های پساانسان‌گرایانه پیشامدرن در ایران است. نتایج پژوهش با معکوس ساختن سلسله‌مراتب زمانی و جغرافیایی نظریه غربی و نقد برتر پنداشتن آنها، متنوع بودن تبارشناسی‌های اندیشه‌های پساانسان‌گریانه را از منظری پسااستعماری آَشکار می‌سازد. استدلال من بر این است که خوانش شاهنامه به‌مثابه یک نظریه مستقل، بیش از آنکه صرفاً داده خامی در تأیید چهارچوب‌های غربی فراهم سازد، فرصت‌های جدیدی هم برای مطالعات فرهنگی ایرانی و هم کاربست اندیشه‌های پساانسان‌گرایانه در ایران می‌گشاید. توجه‌کردن به فراموشی مفصل‌بندی‌های پیشامدرن و غیرغربی پساانسان‌گرایی و تأکید بر سوژگی مستقل، عاطفه‌مند و زنده شاهنامه، مدعای اصلی مقاله حاضر است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

اسلامی ندوشن، محمدعلی (1370). نامه نامور، گزیده شاهنامه فردوسی. تهران: نشر سخن.
افضل طوسی، عفت‌السادات؛ مهاجری، مهدیس (1400). خوانش بیش‌متنی از جایگاه حیوانات در نگاره‌های نبرد رخش و شیر در قرن دهم هجری. دوفصلنامه علمی نگارینه هنر اسلامی، 8(21)، 51-36. https://doi.org/10.22077/nia.2021.4295.1455
آیدنلو. سجاد (۱۳۸۸). مقدمه‌ای بر نقالی در ایران. پژوهش‌های ادب عرفانی، 3(4)، ۳۵-۶۴.
آیدنلو. سجاد (۱۳۹۰). ویژگی‌های روایات و طومارهای نقالی. شعرپژوهی (بوستان ادب)، 3(1)، ۱-۲۸. https://doi.org/10.22099/jba.2012.287
تاج‌بخش، احمد (۱۳۸۲). تاریخ تمدن و فرهنگ ایران (دوره قاجاریه). شیراز: نوید شیراز.
حسن‌زاده، المیرا؛ و یاحقی، محمدجعفر (1403). قدرت جادویی اشیاء در شاهنامه: طبقه‌بندی و تحلیل. پژوهشنامه ادب حماسی، 20(1)، 56-33.
ذکایی، محمدسعید؛ و ویسی، سیمین (1400). فهم ساختار عاطفی جامعه ایرانی از دریچه فضای مجازی: به‌سوی ارائه یک نظریه. جامعه‌پژوهی فرهنگی، 13(1)، 59-29. https://doi.org/10.30465/scs.2022.39137.2492
راوندی، مرتضی (1382). تاریخ اجتماعی ایران (چاپ سوم). تهران: انتشارات نگاه.
رستگار فسایی، منصور (1400). پیکرگردانی در اساطیر. تهران: پژوهشگاه مطالعات فرهنگی و علوم انسانی.
زرقانی، ابراهیم (1388). رخش و ویژگی‌های او در شاهنامه فردوسی. فصلنامه تخصصی ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی مشهد، 19، 186-166.
شریف‌زاده، رحمان (1397). مذاکره با اشیاء: بروند لاتور و نظریه کنشگر-شبکه. تهران: نی.
شمسی، میثم (1405). نقاشی، سوژه، انقیاد: دلالت‌های سیاسی نقاشی‌های قاجار (رساله منتشرنشده جامعه‌شناسی). دانشگاه علامه طباطبایی.
عبدالحسینی. امیر؛ و حامدی. محمدحسن (۱۳۹۹). نقاشی قهوه‌خانه (گزیده مقالات و گفت‌وگوها). تهران: کتاب آبان.
علی‌پور، رضا؛ و شیخ‌زاده، مرجان (1395). نماد‌شناسی نگاه رستم خفته و نبرد رخش و شیر از منظر خرد و اسطوره. پیکره، 5 (10)، 15-5.
قائمی. فرزاد (۱۳۹۵). بررسی سنت‌های قصه‌خوانی-نقالی و ساختار روایی دایره‌ای در حماسه‌های شفاهی بنیاد. کهن‌نامه ادب فارسی، 7(4)، ۱۰۱-۱۳۲.
کیانی‌بیدگلی. سمانه؛ و فاتحی. اقدس (۱۳۹۸). مقایسه عناصر اجرایی در نقالی و تعزیه‌خوانی. علوم ادبی، ۱۵، ۱۹۳-۲۲۹.
همایی، سیدجلال؛ یوزباشی، مریم؛ و  سرمد، زهره (1403). فلسفه جنگ و ضدجنگ در شاهنامه فردوسی با نگاهی دیگر. سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی، 17 (9)، 228-197. http://10.0.86.18/bahareadab.2024.17.7552
Ahmed, S. (2014). The cultural politics of emotion (2nd ed.). Edinburgh University Press.
Allen, M. (2017). The SAGE encyclopedia of communication research methods. SAGE.
Bennett, J. (2010). Vibrant matter: A political ecology of things. Duke University Press.
Berlant, L. (2016). The commons: Infrastructures for troubling times. Environment and Planning D: Society and Space, 34(3), 393–419.
Callon, M., & Law, J. (1995). Agency and the hybrid “collectif.” South Atlantic Quarterly, 94(2), 481–507.
Caracciolo, M. (2014). The experientiality of narrative: An enactivist approach. De Gruyter.
Caracciolo, M., & Kukkonen, K. (2021). With bodies: Narrative theory and embodied cognition. Ohio State University Press.
Coleman, R. (2018). Infrastructures of feeling: The materiality of affect in digital spaces. Theory, Culture & Society, 35(4–5), 100–122.
Dabashi, H. (2015). Persophilia: Persian culture on the global scene. Harvard University Press.
Davis, D. (Trans.). (2016). Shahnameh: The Persian book of kings. Penguin.
DeLanda, M. (2006). A new philosophy of society: Assemblage theory and social complexity. Continuum.
DeLanda, M. (2016). Assemblage theory. Edinburgh University Press.
Deleuze, G., & Guattari, F. (1987). A thousand plateaus (B. Massumi, Trans.). University of Minnesota Press.
Grossberg, L. (1988). Postmodernity and affect: All dressed up with no place to go. Communications, 10(3–4), 271–293.
Haraway, D. (1991). A cyborg manifesto. In Simians, cyborgs, and women (pp. 149–181). Routledge.
Haraway, D. (2016). Staying with the trouble: Making kin in the Chthulucene. Duke University Press.
Kohn, E. (2013). How forests think: Toward an anthropology beyond the human. University of California Press.
Latour, B. (1993). We have never been modern (C. Porter, Trans.). Simon & Schuster.
Latour, B. (2005). Reassembling the social: An introduction to actor-network-theory. Oxford University Press.
Patton, M. Q. (2003). Qualitative research & evaluation methods (3rd ed.). SAGE.
Richard, F. (2013). Composite figures in the Hadīqat al-haqīqa va sharīʿat al-tarīqa of Sanāʾī. In R. Hillenbrand, A. C. S. Peacock, & F. Abdullaeva (Eds.), Ferdowsi, the Mongols and the history of Iran: Art, literature and culture from early Islam to Qajar Persia. I. B. Tauris.
Star, S. L. (1999). The ethnography of infrastructure. American Behavioral Scientist, 43(3), 377–391.
Wolfe, C. (2010). What is posthumanism? University of Minnesota Press.
 
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 07 اردیبهشت 1405
  • تاریخ بازنگری 01 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 10 مرداد 1405