ارتباطات تغییر اقلیم؛ رویکردی میان‌رشته‌ای برای فهم مسئله تغییرات اقلیمی

احمدی, شیرین السادات; غلامی, فرزاد; علی خانی, زهره

doi:10.22035/isih.2025.5347.5058

ارتباطات تغییر اقلیم؛ رویکردی میان‌رشته‌ای برای فهم مسئله تغییرات اقلیمی

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

شیرین السادات احمدی ¹

فرزاد غلامی ²

زهره علی خانی ²

¹ کارشناس ارشد، علوم ارتباطات اجتماعی، گروه علوم ارتباطات، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

² استادیار، علوم ارتباطات اجتماعی، گروه علوم ارتباطات، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

https://doi.org/10.22035/isih.2025.5347.5058

چکیده

تغییرات اقلیمی یکی از مهم‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی عصر حاضر است که بر سر مسئله‌بودن آن، توافق جهانی وجود دارد. بر اساس این اجماع جهانی و با توجه به ماهیت گسترده، چندلایه و درهم‌تنیدهٔ این معضل، علوم طبیعی به‌تنهایی قادر به حل آن نخواهد بود و نیاز به نقش‌آفرینی علوم دیگر از جمله علوم انسانی نیز دیده می‌شود. یکی از شاخه‌های علوم انسانی که می‌تواند در این زمینه موثر واقع شود، علوم اجتماعی به معنای عام و علوم ارتباطات به معنای خاص آن است. مسئلهٔ این پژوهش آن است که مطالعات ارتباطی چگونه می‌تواند به‌عنوان یک حوزهٔ میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، به حل مسئلهٔ تغییرات اقلیمی کمک نماید. بدین منظور، در این پژوهش ابتدا چیستی مسئلهٔ تغییرات اقلیمی، ابعاد مختلف آن و به‌صورت خاص، بحث عدالت اقلیمی مورد توجه قرار گرفته است. سپس اهمیت و جایگاه ارتباطات و رسانه در مسئلهٔ تغییرات اقلیمی مورد بحث قرار گرفته است. رسانه‌ها به‌عنوان واسطه‌ای میان دانش علمی، سیاستگذاران و افکار عمومی، می‌توانند با طراحی موثر پیام‌های زیست‌محیطی، به‌ویژه از طریق چارچوب‌بندی، ادراک عمومی از مسئلهٔ تغییرات اقلیمی را شکل داده و سبب شوند شهروندان و سیاستگذاران این مسئله را به‌عنوان یک تهدید جدی تلقی کنند. در نتیجه، حل این معضل به مسئله‌ای دارای اولویت در مطالبات عمومی و دستورکار مسئولان مربوطه قرار خواهد گرفت و می‌تواند تسهیل‌گر کاهش سرعت تغییرات اقلیمی و پیامدهای ناشی از آن باشد. مرور تحقیقات انجام‌شده در این حوزه، بیانگر آن است که در اغلب کشورهای توسعه‌یافته، ارتباطات و رسانه‌ها هم در عرصه عمل و هم در عرصه تحقیقات، به‌عنوان یکی از عناصر مهم مسئلهٔ تغییرات اقلیمی مورد پذیرش قرار گرفته‌اند، اما در جامعهٔ ایران در هیچ سطحی، توجهی به نسبت رسانه‌ها و ارتباطات با تغییرات اقلیمی صورت نگرفته است. با توجه به نقش ایران در تولید گازهای گلخانه‌ای وشرایط سیاسی-اجتماعی ایران امروز، ضروری است این حوزهٔ نوپا بیش از پیش مورد توجه پژوهشگران علوم اجتماعی قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها

ارتباطات محیط زیست

تغییرات اقلیمی

ارتباطات تغییر اقلیم

موضوعات

علوم ارتباطات

ارهارد مارتینز، کارن؛ رودل، توماس؛ ماری نورگارد، کاری و برودبنت، جفری (1399). کاهش تغییرات اقلیمی. در دانلپ، رایلی و جی‌برول، رابرت، تغییرات اقلیمی و جامعه (ترجمه عادل ابراهیمی لویه)، 292-255. تهران: نشر وانیا. (تاریخ اثل اثر 2015)

امیرخانی، فرهاد (1395). نقش رسانه‌های مکتوب در آگاهی بخشی تغییرات اقلیم در ایران با تأکید بر بحران آب (بررسی موردی: روزنامه‌های همشهری و ایران در بازه زمانی سه ماه پایانی سال ۱۳۹۴) (پایان نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه آزاد: واحد تهران مرکزی.

آراسته, حمیدرضا (1388). میان‌رشته‌ای‌‌ها در آموزش عالی. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 1(2)، 40-25. doi: 10.7508/isih.2009.02.002

بوتکین، دانیل و کلر، ادوارد (1394). شناخت محیط‌زیست: زمین، سیاره زنده (ترجمه عبداالحسین وهاب‌زاده). مشهد: انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد. (تاریخ اصل اثر 2003)

پیزلو، سی. فدرا و کاکس، رابرت (1403). ارتباطات زیست محیطی و حوزه عمومی (ترجمه سیروان عبدی). تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی. (تاریخ اصل اثر 2021)

توکار، برایان (1399). به‌سوی عدالت اقلیمی (چشم‌اندازی از بحران‌های اقلیمی و تغییرات اجتماعی) (ترجمه علی محبی، مرتضی حسینی متوسل و سید جعفر سیداخلاقی). تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی تهران. (تاریخ اثل اثر 2014)

خانیکی، هادی و موسوی، سیده ثریا (1398). بازنمایی مسئله آب ایران در روزنامه ها؛ تحلیل محتوای روزنامه های ایران، شرق، دنیای اقتصاد و کیهان از 1391 تا 1397. مطالعات میان رشته ای در علوم انسانی، 11(4)، 167-199. doi: 10.22035/isih.2020.3654.3835

رحمانیان، مریم و افخمی، حسین (1400). چارچوب‌بندی و منابع خبری در پوشش اخبار تغییرات آب‌وهوایی مطبوعات ایران. مطالعات‌ میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 14 (1)، 35-59. doi: 10.22035/isih.2022.4497.4469

رحمانیان، مریم و افخمی، حسین (1401). برجستهسازی اخبار اقلیمی در مطبوعات ایران، فصلنامه مطالعات فرهنگی و ارتباطات، 67، 199-223. doi: 10.22034/jcsc.2020.116692.2030

شووم، راشل؛ مک‌کریت، آرون؛ برچین، استیون؛ دانلپ، رایلی؛ مارکرت پایت، ساندرا و هامیلتون، لارنس (1399). افکار عمومی و تغییرات اقلیمی. در دانلپ، رایلی و جی‌برول، رابرت، تغییرات اقلیمی و جامعه (ترجمه عادل ابراهیمی لویه)، 364-330. تهران: نشر وانیا: لویه. (تاریخ اصل اثر 2015)

عاملی، سعیدرضا؛ بیچرانلو، عبدالله و غلامی، فرزاد (1400). رسانه‌های اجتماعی و ارتباطات زیست‌محیطی؛ تحلیل پیام‌های بحران آب ایران در توییتر فارسی بر مبنای عدالت زیست محیطی، مطالعات جامعه‌شناختی، 28 (1)، 84-59.

علی‌خانی، زهره و غلامی، فرزاد (1400). تحلیل مستندهای مرتبط با بحران آب در ایران، پژوهش‌های انسان شناسی ایران، 11(21)،150-121. doi: 10.22059/ijar.2022.339010 .459738

غلامی، فرزاد (1400). ارتباطات زیست محیطی و آب: تحلیل محتوای مستندهای دهه هشتاد و نود سینمای ایران. مطالعات فرهنگی و ارتباطات، 17(63)،43-11. doi: 10.22034/jcsc.2021.534374.2432

کاستلز، مانوئل (1396). قدرت ارتباطات (ترجمه حسین بصیریان جهرمی). تهران: انشتارات علمی و فرهنگی با همکاری پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات. (تاریخ اصل اثر 2009)

گیدنز، آنتونی (1394). سیاست‌های مقابله با تغییرات آب‌وهوا (ترجمه صادق صالحی و شعبان محمدی). تهران: آگه. (تاریخ اصل اثر 2009)

مسلمی زاده, مسلم (1391). تدوین راهبرد مطلوب صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران در خصوص مساله تغییرات آب و هوایی (از دیدگاه کارشناسان محیط زیست و رسانه) )پایان نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه صداوسیما.

ویسبورد، سیلویو ریکاردو (1400). ارتباطات: یک پسارشته (ترجمه محسن گودرزی). تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات. (تاریخ اصل اثر 2019)

هانیگان، جان (1392). جامعه‌شناسی محیط‌زیست (ترجمه موسی عنبری و انور محمدی). تهران: انتشارات دانشگاه تهران. (تاریخ اصل اثر 2006)

هانیگان، جان (1393). جامعهشناسی محیط زیست (ترجمه صادق صالحی). تهران: سمت. (تاریخ اصل اثر 2006)

هرلن، شارون؛ پلو، دیوید؛ رابرتز، تیمونز؛ بل، شانون؛ هولت، ویلیام و نایجل، جوان (1399). عدالت اقلیمی و نابرابری. در دانلپ، ر. و جی‌برول، ر.، تغییرات اقلیمی و جامعه (ترجمه عادل ابراهیمی لویه)، 214-173. تهران: نشر وانیا. (تاریخ اصل اثر 2015)

Anderson, A. (1991). Source strategies and the communication of environmental affairs. Media, Culture & Society, 13(4), 459-476.‏ doi: doi:10.1177/016344391013004003

Anderson, A. (2014). Media, environment and the network society. London: Palgrave Macmillan.‏

Bayes, R., Bolsen, T., & Druckman, J. N. (2023). A research agenda for climate change communication and public opinion: The role of scientific consensus messaging and beyond. Environmental Communication, 17(1), 16-34.‏ doi: 10.1080/17524032.2020.1805343

BBC (2017). Hawking Says Trump's Climate Stance Could Damage Earth. December 4, 2023, Access from https://www.bbc.com/news/science-environment-40461726.amp

Benford, R. D., & Snow, D. A. (2000). Framing processes and social movements: An overview and assessment. Annual review of sociology, 26(2000), 611-639.‏ doi: 10.1146/annurev.soc.26.1.611

Blue, J. (2023). Addressing Climate Change Challenges through Multidisciplinary Collaboration. International Multidisciplinary Journal of Science, Technology & Business, 2(02), 9-12.‏

Boykoff, M. T. (2009). We speak for the trees: Media reporting on the environment. Annual review of Environment and Resources, 34(1), 431-457.‏ doi: 10.1146/annurev.environ.051308.084254

Boykoff, M. T., & Boykoff, J. M. (2007). Climate change and journalistic norms: A case-study of US mass-media coverage. Geoforum, 38(6), 1190-1204.‏ doi: 10.1016/j.geoforum.2007.01.008

Briguglio, L., & Moncada, S. (2019). The benefits and downsides of multidisciplinary education relating to climate change. Climate change and the role of education, 169-187.‏ doi: 10.1007/978-3-030-32898-6_10

Britanica, Kyoto Protocol. Access November 30, 2023 from https://www.britannica.com/event/Kyoto-Protocol

Britanica. Paris Agreement. Access November 30, 2023, from https://www.britannica.com/topic/Paris-Agreement-2015

Cagle, L. E., & Tillery, D. (2015). Climate change research across disciplines: The value and uses of multidisciplinary research reviews for technical communication. Technical Communication Quarterly, 24(2), 147-163.‏ doi: 10.1080/10572252.2015.1001296

Calderon, W. (2019). A critique of environmental rhetoric used during world environment day (Honors thesis). Mississippi State University‏.

Clémençon, R. (2023). 30 years of international climate negotiations: Are they still our best hope?. The Journal of Environment & Development, 32(2), 114-146.‏ doi: 10.1177/10704965231163908

Climate Change Performance Index (CCPI) (2023). Islamic Republic of Iran. Access January 28, 2024, from https://ccpi.org/country/irn/

Cook, J., Oreskes, N., Doran, P. T., Anderegg, W. R., Verheggen, B., Maibach, E. W., ... & Rice, K. (2016). Consensus on consensus: a synthesis of consensus estimates on human-caused global warming. Environmental research letters, 11(4), 048002.‏ doi: 10.1088/1748-9326/11/4/048002

Corbett, Julia B. (2006). Communicating nature: How we create and understand environmental messages.‎ Island Press; Edition Unstated.

Cramer, C. M. (2008). The framing of climate change in three daily newspapers in the Western Cape Province of South Africa (Doctoral dissertation). University of Stellenbosch.‏

Crawford, L., Breheny, M., Mansvelt, J., & Hill, S. (2019). Broad consensus across the divide: rhetorical constructions of climate change in mainstream news media. Kōtuitui: New Zealand Journal of Social Sciences Online, 14(1), 22-37.‏ doi: 10.1080/1177083X.2018.1503605

Dotson, D. M., Jacobson, S. K., Kaid, L. L., & Carlton, J. S. (2012). Media coverage of climate change in Chile: A content analysis of conservative and liberal newspapers. Environmental Communication: A Journal of Nature and Culture, 6(1), 64-81.‏ doi: 10.1080/17524032.2011.642078

Dreher, T., & Voyer, M. (2015). Climate refugees or migrants? Contesting media frames on climate justice in the Pacific. Environmental Communication, 9(1), 58-76. doi: 10.1080/17524032.2014.932818

Entman, R. M. (1993). Framing: Toward clarification of a fractured paradigm. Journal of Communication, 43(4), 51-58.‏ doi: 10.1111/j.1460-2466.1993.tb01304.x

Friedman, S. (2004). And the beat goes on: The third decade of environmental journalism. The environmental communication yearbook, 1, 175-187.‏ doi: 10.1207/s15567362ecy0101_9

Gholami, F., & Abdi, S. (2024). Environmental communication through environmental documentaries in Iran. In Saifudin, M., Saleh, M., Akma, S., Kasuma, A., & Miao, H. (Eds.), Multi-stakeholder contribution in Asian environmental communication, 62-75. London: Routledge.

Gibson, T. A., Craig, R. T., Harper, A. C., & Alpert, J. M. (2016). Covering global warming in dubious times: Environmental reporters in the new media ecosystem. Journalism, 17(4), 417-434.‏ doi: 10.1177/1464884914564845

Govender, D. (2015). An analysis of the political rhetoric of South African President Jacob Zuma's Speeches on Climate Change‏ (Master’s Thesis). University of Cape Town.

Greyson, C. (2010). Fire and ice: The visual rhetoric of online climate change images (Doctoral dissertation). University of British Columbia, Vancouver.

Hase, V., Mahl, D., Schäfer, M. S., & Keller, T. R. (2021). Climate change in news media across the globe: An automated analysis of issue attention and themes in climate change coverage in 10 countries (2006–2018). Global Environmental Change, 70, 102-353.‏ doi: 10.1016/j.gloenvcha.2021.102353

Hirst, D. (2020). The history of global climate change negotiations. House of Commons Library, Access on November 30, 2023 from https://commonslibrary.parliament.uk/the-history-of-global-climate-change-negotiations/

Jurin, R. R., Roush, D., & Danter, J. (2010). Environmental communication. ‏New York: Springer.

Karacaoğlu, B., & Akbaba, M. F. (2024). Multidisciplinary perspective: A review of the importance of communication in managing climate change challenges. Environmental Research and Technology, 7(3), 457-470.‏ doi: 10.35208/ert.1461700

Kuyper, J., Schroeder, H., & Linnér, B. O. (2018). The Evolution of the UNFCCC. Annual Review of Environment and Resources, 43(1), 343-368.‏ doi: 10.1146/annurev-environ-102017-030119

Lee, H., Calvin, K., Dasgupta, D., Krinner, G., Mukherji, A., Thorne, P., & Park, Y. (2023). IPCC, 2023: Climate Change 2023: Synthesis report, summary for policymakers. Contribution of Working Groups I, II and III to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Core Writing Team, H. Lee and J. Romero (eds.)]. IPCC, Geneva, Switzerland.‏

Mansouri Daneshvar, M. R., Ebrahimi, M., & Nejadsoleymani, H. (2019). An overview of climate change in Iran: facts and statistics. Environmental Systems Research, 8(1), 1-10.‏ doi: 10.1186/s40068-019-0135-3

Matuku, S. M., & Mishra, S. (2024). Climate justice and other news frames in the coverage of climate change in Kenya, Nigeria, and South Africa. African Journalism Studies, 1-20.‏ doi: 10.1080/23743670.2024.2385916

McCann, M. (2010). A framing study of media coverage on climate change from 1989 to 2009 (Master’s thesis). San Jose State University.

Molar Candanosa, R. M. (2017). Climate change and global warming in the media: A content analysis of the Mexican newspaper El Universal (Doctoral dissertation).‏ Texas A&M University.

Moser, S. C. (2010). Communicating climate change: history, challenges, process and future directions. Wiley Interdisciplinary Reviews: Climate Change, 1(1), 31-53.‏ doi: 10.1002/wcc.11

Moser, S. C. (2016). Reflections on climate change communication research and practice in the second decade of the 21st century: what more is there to say? Wiley Interdisciplinary Reviews: Climate Change, 7(3), 345-369.‏ doi: 10.1002/wcc.403

Mullen, C., & Widener, P. (2022). Dissonance between framing & acting for climate justice. Local Environment, 27(5), 586-604.‏ doi: 10.1080/13549839.2022.2048257

NASA (2023). How Do We Know Climate Change Is Real? December 3, 2023, Access from https://science.nasa.gov/climate-change/evidence/