فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی

بررسی مفهوم «آبادانی» در سیاق ایران باستان در چارچوب مفهومی «خرد بوم‌گرا»

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

نینا السادات میرمحمدی 1
زهرا اهری 2
نیلوفر رضوی 3

1 دانش‌آموخته دکتری معماری (منظر)، گروه معماری منظر و بازسازی پس از سانحه، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

2 دانشیار، شهرسازی، مرکز مستندنگاری و مطالعات معماری و مرمت، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

3 استادیار، معماری (منظر)، گروه معماری منظر و بازسازی پس از سانحه، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

https://doi.org/10.22035/isih.2026.5530.5150
چکیده
مطالعه خرد تاریخی معطوف به رابطه انسان و زیست‌بوم، اهمیتی بنیادین در فهم شیوه‌های پایدار استقرار انسان در بستر طبیعی در گذشته دارد. پژوهش حاضر، به معرفی ویژگی‌های این خرد و چگونگی مطالعه آن در چارچوب مفهومی «خرد بوم‌گرا» با اتکا به مفاهیم دو حوزه پژوهشی «دانش بوم‌شناسانه سنتی» و «خرد بوم‌شناسانه» پرداخته، و در ادامه به سراغ تبیین نسبت انسان و زیست‌بوم در «آبادانی»، مفهوم پرتکرار در متون ایران باستان و سده‌های نخست اسلامی رفته است. این مقاله بر آن است که نشان دهد، آبادانی، در تمدن اکولوژیک ایران باستان، وجهی از چارچوب خرد بوم‌گرا و توسط آن قابل بررسی و تحلیل است. راهبرد پژوهش، با رویکردی میان‌رشته‌ای، تحلیل محتوایی متون است. نتایج نشان داد، آبادانی در چهار ویژگی کل‌نگری، مشاهده‌گری دقیق، عمل‌محوری و ارزش‌محوری در چارچوب خرد بوم‌گرا قابل تحلیل و تبیین است و آن را در سه سطح جهان‌بینی، تعامل و دانش در سیاق ایران باستان می‌توان مورد بررسی قرار داد. این مقاله با رویکردی میان‌رشته‌ای، در تلاقی معماری منظر، تاریخ و بوم‌شناسی، می‌تواند در راستای چارچوب‌بندی مفهومی مؤلفه‌های تمدن اکولوژیک در ایران باستان به کار گرفته شود.

کلیدواژه‌ها

آبادانی
ایران باستان
خرد بوم‌گرا
زیست‌بوم
منظر

موضوعات

اب‍ن‌ال‍ب‍ل‍خ‍ی (1382) . ف‍ارس‌ن‍ام‍ه ‌(س‍ع‍ی‌ و اه‍ت‍م‍ام‌ و ت‍ص‍ح‍ی‍ح‌ گ‍ای‌ ل‍ی‍س‍ت‍ران‍ج‌، ری‍ن‍ول‍دال‍ن‌ ن‍ی‍ک‍ل‍س‍ون). تهران: دنیای کتاب.
اشرف، احمد (1354). تحقیق در مسائل ایران: ویژگی‌های تاریخی شهرنشینی در ایران-دوره اسلامی. نامه علوم اجتماعی، 4(1)، 7–49. doi: 10.22059/jsr.1974.93732
آموزگار، ژاله (۱۳۷۴). تاریخ اساطیری ایران. تهران: سمت.
آموزگار، ژاله؛ و تفضلی، احمد (1370). اسطوره زندگی زرتشت. تهران: نشر چشمه.
بهار، مهرداد (1381). پژوهشی در اساطیر ایران (ویراستار: ک. مزداپور).تهران: آگه.
بویس، مری (1381). زردشتیان: باورها و آداب دینی آن‌ها (ترجمه: ع. بهرامی). تهران: ققنوس. (تاریخ اصل اثر 1979)
پورداود، ابراهیم؛ و دارمستتر، جیمز (1394). ویسپرد، خرده‌اوستا، وندیداد: (نامه زرتشت) (ج چهارم) (ویراست نو: ف. مرادی). تهران: انتشارات نگاه.
پورداوود، ابراهیم (1394). گاثاها: سروده‌های زرتشت (ج یکم) (ویراست نو: ف. مرادی). تهران: انتشارات نگاه.
پیران، پرویز (1384). نظریه آبادی جانشین نظریه شهر. اندیشه ایرانشهر، 6، 57–92.
پیگولوسکایا، نینا (1387). شهرهای ایران در روزگار پارتیان و ساسانیان (ترجمه: عنایت‌الله رضا). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
جنیدی، فریدون (1389). حقوق جهان در ایران باستان. تهران: نشر بلخ.
دانایی‌فر، مطهره (1392). جستجوی مقوله‌های معماری برهه گذار ( از دوره ساسانیان به دوران اسلامی ) با تکیه بر مقوله آبادانی. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. مرکز مستندنگاری و مطالعات معماری و مرمت. دانشکده معماری و شهرسازی. دانشگاه شهید بهشتی.
دستا، مهدی؛ شکری، امید؛ پاکدامن، شهلا؛ و فتح آبادی، جلیل (1399). مفهوم خرد در جامعه ایران. فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، 13(3)، 33–63. doi: 10.22035/jicr.2020.2477.2916
دوستخواه، جلیل (1371). اوستا: کهن‌ترین سرودها و متن‌های ایرانی (جلد یکم). تهران: انتشارات مروارید.
ذوالفقاریان، فاطمه (1400). پدیدار زیست‌محیطی در اندیشه سیاسی ایران باستان. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 13(3)، 131–156. doi: 10.22035/isih.2021.372
رضایی، رضا (1387). آیین زیست در ایران باستان: پژوهشی درباره طبیعت و محیط زیست (زیست بوم). تهران:جوانه توس.
شقاقی، پژمان (1390). درآمدی بر نظریه آبادی؛ امنیت و سکونتگاه‌های انسانی در ایران. تهران: پژواک.
طبری‌آملی، محمدبن‌جریر. (1374). تاریخنامه طبری، گردانیده منسوب به بلعمی (جلد: دو از پنج) (به تصحیح: محمد روشن).تهران: سروش.
عروج‌نیا، پروانه؛ و هوشنگی، لیلا (1395). متون دینی زرتشتی و محیط زیست: نقش انسان در آبادانی زمین و طبیعت. پژوهشنامه ادیان، 20(10)، 111–131. dor: 20.1001.1.20080476.1396.10.20.4.1
فرخزادان، آذرفرنبغ؛ و مهرسپندان، آذربد (1381). دین‌کرد، کتاب سوم: درس‌نامه دین مزدایی (ترجمه: فریدون فضیلت). تهران: فرهنگ دهخدا.
فردوسی، ابوالقاسم (1399الف). شاهنامه (پیرایش: ج. خالقی مطلق؛ جلد 1، بخش1). تهران: سخن.
 فردوسی، ابوالقاسم (1399ب). شاهنامه (پیرایش: ج. خالقی مطلق ؛ جلد 2، بخش1). تهران: سخن.
 فردوسی، ابوالقاسم (1399ج). شاهنامه (پیرایش: ج. خالقی مطلق ؛ جلد 2، بخش2). تهران: سخن.
فرنبغ دادگی. (1369). بندهش (به تصحیح: مهرداد بهار). تهران: توس.
قیومی بیدهندی، مهرداد (1391). درآمدی کتاب‌شناختی بر متون فارسی از منظر تاریخ معماری، دفتر اول: متون سده‌های نخست. تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
قیومی‌بیدهندی، مهرداد؛ و دانایی‌فر، مطهره (1395). مفهوم معماری در برهه گذار از دوره ساسانیان به دوران اسلامی، درآمدی بر تاریخ مفهومی معماری ایران. مطالعات معماری ایران، 10(5)، 49–72.
کریستینسن، آرتور (1393). ایران در زمان ساسانیان (ترجمه: رشید یاسمی). تهران: صدای معاصر. (تاریخ اصل اثر 1936)
لشگری، احسان؛ و ولیقلی‌زاده، علی (1396). جستاری در شناخت ابعاد بوم‌شناختی آموزه‌های مذهبی ظهوریافته در فلات ایران. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 10(1)، 81–102.doi: 10.22631/isih.2018.2812.3170
محمدی ملایری،محمد (1379). تاریخ و فرهنگ ایران در دوران انتقال از عصر ساسانی به عصر اسلامی (جلد: دوم). تهران: توس.
موله، ماریژان (1363). ایران باستان (ترجمه: ژاله آموزگار). تهران: توس. (ترجمه اصل اثر 1965)
نامعلوم (1389). تاریخ سیستان (به تصحیح: مهرداد بهار). تهران: اساطیر.
نامعلوم (1398). مینوی خرد (ترجمه: احمد تفضلی). تهران: توس.
هوف، دیتریش (1375). شهرهای ساسانی در نظری اجمالی به شهرنشینی و شهرسازی در ایران-محمدیوسف کیانی. تهران: هواپیمائی جمهوری اسلامی ایران (هما).
وکیلی، شروین (1386). اخلاقی بودن جهان جاندار و اسطوره مادر طبیعت. تهران: سوشیانس.
Barrera-Bassols, N., & Toledo, V. M. (2005). Ethnoecology of the Yucatec Maya: symbolism, knowledge and management of natural resources. Journal of Latin American Geography, 4(1), 9–41. doi: 10.1353/lag.2005.0021
Berkes, F. (2008). Sacred ecology.New York: Routledge. doi:10.4324/9780203928950
Berkes, F., & Berkes, M. K. (2009). Ecological complexity, fuzzy logic, and holism in indigenous knowledge. Futures, 41(1), 6–12. doi:10.1016/j.futures.2008.07.003
Boyce, M. (1975). A History of Zoroastrianism, The Early Period. Leiden: Brill. doi:10.1163/9789004294004
Canepa, M. P. (2010). Technologies of Memory in Early Sasanian Iran: Achaemenid Sites and Sasanian Identity. American Journal of Archaeology, 114(4), 563–596. doi: 10.3764/aja.114.4.563
Canepa, M. P. (2013). Building a new vision of the past in the Sasanian Empire: the sanctuaries of Kayānsīh and the great fires of Iran. Journal of Persianate Studies, 6(1–2), 64–90. doi: 10.1163/18747167-12341249
Canepa, M. P. (2018). The Iranian expanse: transforming royal identity through architecture, landscape, and the built environment, 550 BCE–642 CE (First edition). California: University of California Press. doi: 10.1525/california/9780520290037.001.0001
Choksy, J. K. (1988). Sacral kingship in Sasanian Iran. Bulletin of the Asia Institute, 2, 35–52.
Daryaee, T. (2013). Sasanian Persia: the rise and fall of an empire (Reprint edition). London: I.B Tauris. doi: 10.5040/9780755694174
Dhabhar, B. N. (1927). Zand-i Khurtak Avistak. Bombay: Trustees of the Parsee Panchyet Funds and Properties.
Gnoli, G. (1989). The idea of Iran: an essay on its origin. Rome: Istituto italiano per il Medio ed Estremo Oriente.
Gordon (Iñupiaq), H. S. J., Ross, J. A., Bauer-Armstrong, C., Moreno, M., Byington (Choctaw), R., & Bowman (Lunaape/Mohican), N. (2023). Integrating Indigenous traditional ecological knowledge of land into land management through Indigenous-academic partnerships. Land Use Policy, 125, 106469. doi: 10.1016/j.landusepol.2022.106469
Kushnir, I. (2022). Unpacking key terms: sustainable development, indigenous knowledges, methodology. In Indigenous methodologies, research and practices for sustainable development (pp. 3–21). Cham: Springer Nature. doi: 10.1007/978-3-031-12326-9_1
Leopold, A. (1949). A sand county almanac (Reprint edition). New York: Oxford University Press.
Lewis, H. T. (1993). Traditional ecological knowledge: some definitions. In Traditional Ecological Knowledge: Wisdom for Sustainable Development. Canberra: Centre for Resource and Environmental Studies, Australian National University.
Manningtyas, R. D. T., & Furuya, K. (2020). Trends and hot topics in green open space and ecological wisdom research. Communications in Science and Technology, 5(2), 98–106. doi: 10.21924/cst.5.2.2020.203
Maroufi, H. (2020). Urban planning in ancient cities of Iran: understanding the meaning of urban form in the Sasanian city of Ardašīr-Xwarrah. Planning Perspectives, 35(6), 1055–1080. doi: 1080/02665433.2019.1684353
Mbah, M. F., Filho, W. L., & Ajaps, S. (2022). Indigenous methodologies, research and practices for sustainable development. Cham: Springer Nature. doi: 10.1007/978-3-031-12326-9
McGregor, J. (2018). Toward a philosophical understanding of TEK and ecofeminism. In Traditional ecological knowledge: learning from indigenous practices for environmental sustainability (pp. 109–129). Cambridge: Cambridge University Press. doi: 10.1017/9781108552998.008
Naess, A. (1973). The shallow and the deep, long‐range ecology movement: a summary. Inquiry, 16(1–4), 95–100. doi: 10.1080/00201747308601682
Naess, A. (1990). Ecology, community and lifestyle: outline of an ecosophy. Cambridge: Cambridge University Press. doi: 10.1017/CBO9780511525599
Orlove, B. S., & Brush, S. B. (1996). Anthropology and the Conservation of Biodiversity. Annual Review of Anthropology, 25(1), 329–352. doi: 10.1146/annurev.anthro.25.1.329
Panda, G. K., Chatterjee, U., Bandyopadhyay, N., Setiawati, M. D., & Banerjee, D. (Eds.). (2023). Indigenous knowledge and disaster risk reduction: insight towards perception, response, adaptation and sustainability. Cham: Springer Nature. doi: 10.1007/978-3-031-26143-5
Parsig Database. (1397). Parsig Database. Retrieved August 22, 2025, from .https://www.parsigdatabase.com
Payne, R. (2013). Cosmology and the expansion of the Iranian Empire, 502–628 CE. Past & Present, 220(1), 3–33. doi: 10.1093/pastj/gtt008
Pierotti, R., & Wildcat, D. (2000). Traditional ecological knowledge: the third alternative (commentary). Ecological Applications, 10(5), 1333–1340. doi: 10.2307/2641289
Saxena, K. G., & Rao, K. S. (2023). Traditional knowledge systems and sustainable development. In Traditional ecological knowledge of resource management in Asia (pp. 15–27). Cham: Springer Nature. doi: 10.1007/978-3-031-16840-6_2
Simpson, S. J. (2022). Sasanian archaeology: settlements, environment and material culture. Oxfordshire: Archaeopress. doi: 10.2307/j.ctv35n8b30
Stevenson, M. G. (1996). Indigenous Knowledge in Environmental Assessment. Arctic, 49(3), 278–291. doi: 10.14430/arctic1203
Trosper, R. L. (1995). Traditional American Indian economic policy. American Indian Culture and Research Journal, 19(1), 65–95. doi:10.17953/aicr.19.1.1l1w15g072k576k4
Xiang, W.-N. (2019). Ecophronesis: The Ecological Practical Wisdom for and from Ecological Practice. In Ecological Wisdom: Theory and Practice (pp. 13–32). Singapore 189721: Springer Singapore. doi: 10.1007/978-981-13-0571-9.
Yang, B., & Young, R. F. (Eds.). (2019). Ecological wisdom: theory and practice. Singapore 189721: Springer Singapore. doi: 10.1007/978-981-13-0571-9
Yang, B., Li, S., Xiang, W.-N., Bishop, I., Liao, K.-H., & Liu, J. (2019). Where does ecological wisdom come from? Historical and contemporary perspectives. In Ecological wisdom: theory and practice (pp. 33–56). Singapore 189721: Springer Singapore. doi: 10.1007/978-981-13-0571-9
Yarshater, E. (Ed.). (2000). The Cambridge history of Iran. Vol. 3(2): the Seleucid, Parthian and Sasanian periods. Cambridge: Cambridge University Press. doi: 10.1017/s0026318400013900
Zaehner, R. C. (2003). The dawn and twilight of Zoroastrianism. New York: G.P. Putnam’s Sons.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی
دوره 17، شماره 4 - شماره پیاپی 68
تمدن اکولوژیک
پاییز 1404
صفحه 61-92

  • تاریخ دریافت 07 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 02 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 21 شهریور 1404

صفحه اصلی

هیئت تحریریه

اصول اخلاقی

راهنمای داوران

ارسال مقاله

تماس با ما