فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی

چکیده علی‌رغم اهمیت برنامه درسی آموزش عمومی دوره کارشناسی در پرورش نگاه بین‌رشته‌ای در میان دانشجویان، هنوز تصویر شفافی از منطق پشت آن در ایران وجود ندارد. در همین راستا، این مقاله تطبیقی به مقایسه برنامه درسی عمومی دوره کارشناسی در نظام آموزش عالی ایران با دانشگاه‌های مونت رویال کانادا، نیو ساوت ولز استرالیا، پلی‌تکنیک هنگ‌کنگ و ملی سنگاپور پرداخته است. مقاله حاضر دارای رویکرد کیفی است که در آن از روش چهارمرحله‌ای تطبیقی بردی برای جمع‌آوری و تحلیل نظام‌مند داده‌ها استفاده شد. یافته‌ها نشان داد که بر خلاف برنامه درسی عمومی دوره کارشناسی در ایران که دانشجویان در انتخاب خوشه‌های موضوعی یا واحدهای درسی آزادی عمل چندانی ندارند، دانشگاه‌های منتخب ساختاری منعطف و غیرمتمرکز دارند، پیامدهای یادگیری موردانتظار از دانشجویان و مواد درسی ارائه شده دامنه وسیع‌تری از موضوعات شامل توسعه شخصی و توسعه‌سازمانی، هویت محلی، ملی و جهانی، علوم طبیعی، علوم ریاضی و موضوعات هنری را با نگاهی بین‌رشته‌ای پوشش می‌دهند و در مقابل نیازهای اجتماعی و فردی دانشجویان پاسخگو هستند. در مجموع، بر اساس یافته‌های این مقاله، بازبینی و انجام نیازسنجی برنامه درسی عمومی دوره کارشناسی در ایران با نگاهی بین‌رشته‌ای برای کیفیت‌بخشی و نزدیک‌کردن آن به تحولات اجتماعی و نیازهای ذی‌نفعان توصیه می‌شود.

چکیده دانشگاه متفکر، نهادی است که فراتر از کارکردهای ابزاری و انتقال صرف دانش، بر بازاندیشی انتقادی، دیالوگ علمی و مسئولیت اجتماعی تمرکز دارد. با توجه به چالش‌های ساختاری و کمی‌گرایی در آموزش عالی ایران، این پژوهش با هدف تدوین مدل نظری دانشگاه متفکر در بافت آموزش عالی ایران و بر اساس تجربه زیسته استادان علوم انسانی انجام شد. این پژوهش با رویکرد کیفی و با استفاده از روش نظریه داده‌بنیاد (رویکرد اشتراوس و کوربین) انجام گرفت. جامعه پژوهش اعضای هیئت علمی دانشکده علوم انسانی دانشگاه کردستان بودند که با استفاده از روش نمونه‌گیری هدفمند با گرایش نظری، 20 نفر از آنان به عنوان نمونه انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده‌ها، مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته بود. تحلیل داده‌ها در سه مرحله کدگذاری باز، محوری و انتخابی صورت پذیرفت. عوامل علّی شامل جست‌وجوی معنا، تجربه محدودیت‌ها و تحولات محیطی؛ عوامل زمینه‌ای شامل فرهنگ دانشکده، ویژگی‌های فردی و شرایط سازمانی؛ و عوامل مداخله‌گر شامل سیاست‌های ارزیابی، مدیریت دانشگاه و فضای تعامل شناسایی شدند. در مواجهه با این شرایط، استادان راهبردهایی نظیر تقویت گفت‌وگوی علمی در محیط دانشگاه، بازاندیشی در شیوه‌های تدریس و پژوهش، استفاده از ظرفیت‌های جمعی هیئت علمی و مدیریت سازگار با محدودیت‌های ساختاری را اتخاذ می‌کنند. پیامدهای این راهبردها در قالب تقویت حیات فکری در دانشگاه، تحول در تجربه آموزشی دانشجویان، ارتقای کیفیت فعالیت علمی و بازتعریف تدریجی نقش دانشگاه در جامعه دسته‌بندی شد. نتایج نشان داد تحقق دانشگاه متفکر در ایران، نیازمند گذار از ساختارهای صلبی و کمی‌گرا به سمت کنشگری بازاندیشانه استادان و ایجاد فضاهای گفت‌وگوی غیررسمی است.

چکیده کارآفرینی از مهم‌ترین نتایج توسعه دانشگاه و نیازمند رویکردهای نوین مدیریتی مانند «دوسوتوانی سازمانی» است که به پیگیری هم‌زمان بهره‌برداری از ظرفیت‌های موجود و اکتشاف دانش برای آینده اشاره دارد. این مقاله با هدف طراحی و اعتبارسنجی مدل دانشگاه دوسوتوان متوازن با هدف توسعهٔ کارآفرینی انجام شده است. روش پژوهش آمیخته از نوع اکتشافی متوالی است. جامعه هدف خبرگان مدیریت آموزش عالی بوده‌اند که به صورت هدفمند با 14 نفر مصاحبه نیمه‌ساختاریافته انجام گرفت. جامعه آماری بخش کمی شامل مدیران و اعضای هیئت علمی مرتبط در دانشگاه‌های دولتی ایران بوده که 256 نفر با روش تصادفی طبقه‌ای انتخاب و به پرسشنامه محقق‌ساخته پاسخ دادند. تحلیل داده‌های کیفی با روش تحلیل مضمون صورت گرفت و در بخش کمی از مدل‌یابی معادلات ساختاری جهت اعتبارسنجی مدل استفاده گردید. روایی ابزار با استفاده از شاخص‌های همگرا (5/0< AVE) و واگرا، و پایایی با شاخص‌های آلفای کرونباخ و ترکیبی تأیید شد. یافته‌ها در بعد بهره‌برداری شامل مؤلفه‌های سیاست‌ها و ساختارهای دانشگاهی، تعامل دانشگاه و صنعت، توسعه آموزش-پژوهش، بودجه، فرهنگ دانشگاهی و در بعد اکتشاف: نیازسنجی و آموزش، ساختار آینده‌نگر، منابع مالی، سیاست و فرهنگ نوآورانه، مدیریت آینده‌نگر و نوآوری راهبردی می‌باشد. همچنین راهبردهای موازنه دوسوتوانی در قالب مؤلفه‌های سیاست و ارزیابی- منابع و ساختار معین گردید. تحلیل‌های عاملی مرتبه اعتبار مؤلفه‌ها و شاخص‌های برازش، اعتبار نهایی مدل را تأیید کردند. مدل دوسوتوانی ارائه‌شده با جلوگیری از رکود غیرمولد و نوآوری بی‌ثمر، مسیر توسعه کارآفرینی دانشگاه‌محور را هموار و با ایجاد پیوند مؤثر میان دانشگاه و صنعت، زمینه‌ساز شکل‌گیری زیست‌بوم‌های کارآفرینی در دانشگاه‌ها می‌شود.

چکیده تا اواخر قرن بیستم، فعالیت علمی غالباً مستقل از عوامل غیرمعرفتی تلقی می‌شد. اما در چند دهه اخیر، پژوهش‌های بسیاری این تصور را به چالش کشیده‌اند و نشان داده‌اند که علم، تحت‌تأثیر عوامل غیرمعرفتی از جمله ارزش‌ها نیز است. اما مسئله این است که دخالت ارزش‌ها می‌تواند پیامدهای نامطلوبی چون تضعیف عینیت علمی، کاهش اعتماد عمومی و آسیب به آرمان‌های دموکراتیک به همراه داشته باشد؛ لذا ارائهٔ راهکاری که بتواند از این پیامدها جلوگیری کند، یکی از مباحث مهم حوزهٔ علم و ارزش است. هدف این مقاله این است که ضمن تبیین این مسئله، به بررسی و نقد راهکار‌های موجود در این زمینه بپردازد و راه‌حلی برای آن ارائه دهد. راه‌حل پیشنهادی، بر ضرورت تأسیس نهاد و همکاری‌های میان‌رشته‌ای تأکید می‌کند؛ چرا که نشان ‌داده می‌شود این مسئله جنبه‌های علمی، فلسفی و اجتماعی دارد و راه‌حل مناسب باید بتواند پاسخگوی همهٔ آن‌ها باشد. دست‌یابی به چنین پاسخی تنها از طریق تأسیس نهادی امکان‌پذیر است که امکان همکاری‌‌‌های میان‌رشته‌ای را میسر می‌کند و در سه سطح نظری، اجرایی و نظارتی مسئولیت‌هایی را برای مقابله با پیامد‌های نامطلوب دخالت ارزش‌ها، برعهده می‌گیرد.

چکیده در عصر معاصر، فناوری دیگر صرفاً ابزاری در خدمت انسان نیست، بلکه به نیرویی بدل شده است که توانایی تغییر بنیادین در طبیعت، جامعه و سرنوشت بشریت را در خود دارد. ویژگی‌هایی چون گسترش بی‌وقفه، قدرت بی‌مرز، و آثار بلندمدت و غیرقابل پیش‌بینی، فناوری را به پدیده‌ای منحصر به‌فرد و در عین حال پرمخاطره بدل ساخته است. در کنار فرصت‌های بی‌شماری که فناوری برای پیشرفت انسان فراهم آورده، تهدیدهایی همچون تخریب محیط زیست، بی‌ثباتی اجتماعی و تهدید بقای نسل‌های آینده نیز سر برآورده است. هانس یوناس، در واکنش به این تحولات، نظریه "اصل مسئولیت" را ارائه می‌دهد و بر این نکته پای می‌فشارد که انسان دیگر نمی‌تواند بی‌اعتنا به پیامدهای فناورانه تصمیم‌گیری کند. مسئولیت اخلاقی در اندیشه یوناس به معنای ضرورت تعهد آگاهانه نسبت به آینده‌ای است که اکنون بیش از هر زمان دیگری در معرض آسیب قرار گرفته است. فناوری، با گسترش بی‌سابقه خویش، انسان را ملزم می‌سازد تا فراتر از منافع آنی و فردی، در قبال پیامدهای جهانی و دیرپای کنش‌های خود پاسخگو باشد. از این منظر، رابطه فناوری و مسئولیت اخلاقی، پیوندی گسست‌ناپذیر و بنیادی است؛ پیوندی که در پرتو آن، بقای انسان و سیاره زمین مستلزم درک عمیق‌تر از پیامدهای اعمال فناورانه و التزام به اصولی است که پاسداشت حیات، طبیعت و ارزش‌های والای انسانی را در کانون توجه قرار می‌دهد.

چکیده این مقاله با رویکردی میان‌رشته‌ای و فرا رشته‌ای با الهام از اکولوژی اینتگرال، اکولوژی فرهنگی و اکولوژی عمیق و تحت تأثیر ایده تعلیم و تربیت اینتگرال و جهان‌بینی‌های پیشامعاصر و با تأکید بر مفاهیم عمیق فرهنگی ایران‌زمین ، به واکاوی پیش‌فرض‌ها،مبانی و مفاهیم بنیادینی می‌پردازد که در ترکیب هماهنگ با یکدیگر می‌تواند منجر به خلق یک رویکرد آموزشی یکپارچه جایگزین شود که امکان گذار مؤثر از ابر بحران‌های اکولوژیک معاصر را برای ما ایرانیان فراهم می‌آورد. تلاش شده است تا این ترکیب هماهنگ فرا رشته‌ای با بهره‌مندی از امکانات متدلوژیک حل مسئله موسوم به "تفکر طراحی" مقدور گردد.در این مقاله با "روش پژوهش مبتنی بر هنر" استدلال می‌شود که درک تمدن‌های پیشامعاصر از"جریان جاری امر قدسی در طبیعت"، منجر به ایجاد رابطه‌ای پایدار با شبکه اکوسیستم پیچیده حیاتِ پیرامون جوامع محلی می‌شد. هدف اصلی این پژوهش پیشنهاد یک "رویکرد یادگیری و آموزش احیاگر" و "همسو بازندگی" است که از طریق بازآفرینی تعامل و پیوند عمیق انسان با اکوسیستم حیات، زمینه را برای احیاء زیست‌بوم‌ها (با تمرکز بر زیست‌بوم‌های محلی ایران)فراهم آورد.

چکیده یکی از رویکردهایی که به منظور تعبیه ارزش‌های اجتماعی در فناوری مورد توجه قرار گرفته، رویکرد طراحی حساس به ارزش است. این ایده بر این مبنا استوارست که تکنولوژی "خنثی از ارزش‌ها" نبوده، بلکه "ارزش‌بار" است. این رویکرد، اگرچه در بحث طراحی و تعبیه ارزش‌ها در سیستم‌های فناوری مورد توجه قرار گرفته‌، اما به دلیل ویژگی‌های منحصر به فرد هوش‌مصنوعی، در تعمیم آن به سیستم‌های هوشمند دچار چالش‌های گوناگونی شده‌است.
نوشتار حاضر با روش تحلیلی- استنتاجی و در چارچوب میان‌رشته‌ای، بر بسط رویکرد طراحی حساس به ارزش به منظور تعبیه ارزش‌های اجتماعی- اخلاقی در فناوری هوش‌مصنوعی و چالش‌های آن متمرکز شده‌است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد دو ویژگی منحصر به فرد هوش‌مصنوعی یعنی خود-یادگیری و خود-تصمیم‌گیری، چالش‌هایی را در سطوح مختلف طراحی ایجاد می‌کنند. این چالش‌ها شامل ابهام در تعریف و اولویت‌بندی ارزش‌ها، محرومیت ضمنی گروه‌های به حاشیه‌رانده شده، عدم شفافیت، ناخوانایی و توضیح‌ناپذیری سیستم‌ها، پدیده انفکاک ارزش، دشواری ترجمه مفاهیم اخلاقی به الزامات فنی و پیچیدگی ارزیابی تأثیر واقعی ارزش‌ها در عمل هستند. به منظور رفع این چالش‌ها، پیشنهاداتی نظیرجایگزینی ساختار هیبرید و ترکیبی در طراحی، توسعه چارچوب‌های نظارتی و ارزیابی، ارتقای سواد هوش‌مصنوعی و مکانیسم‌های نظارت بر مقاصد ارائه می‌شود. هدف این پژوهش آن است تا با تبیین و بسط مفهومی رویکرد طراحی حساس به ارزش در هوش‌مصنوعی، نه تنها به درک عمیق‌تر موانع و چالش‌های تعبیه ارزش‌ها و اخلاق در هوش‌مصنوعی کمک کند، بلکه با تاکید بر اهمیت هم‌افزایی‌ میان رشته‌ای، راهبردهایی عملی برای توسعه هوش‌مصنوعی مسئولیت‌پذیر و همسو با ارزش‌های اجتماعی ترسیم نماید.

چکیده میان‌رشتگی در دهه‌های اخیر به یکی از مفاهیم محوری در سازمان‌دهی دانش، حل مسائل پیچیده و بازاندیشی در مرزهای رشته‌ای تبدیل شده است. با این حال، بخش مهمی از ادبیات موجود عمدتاً بر «تلفیق دانش» متمرکز بوده و کمتر به این پرسش پرداخته است که همکاری‌های میان‌رشته‌ای چگونه از تعاملات موقت فراتر می‌روند و به گفتمان‌های پایدار و مشروع در میدان علم تبدیل می‌شوند. مقاله حاضر با طرح مفهوم «مناسک میان‌رشتگی» در پی توضیح این حلقه مفقوده است. بر پایه تز اصلی مقاله، مناسک میان‌رشتگی مجموعه‌ای از الگوهای تکرارشونده زبانی، تعاملی، شناختی، نهادی، هویتی و مشروعیت‌بخش‌اند که گذار از تفاوت معرفتی به تلفیق دانش و گفتمان‌سازی میان‌رشته‌ای را ممکن می‌کنند.
این مقاله با رویکردی نظری ـ مفهومی و با اتکا به ادبیات میان‌رشتگی، نظریه گفتمان و نظریه مناسک، نسبت میان دانش، کنش علمی و تثبیت گفتمانی را بازخوانی می‌کند. در این چارچوب، دیدگاه‌های کلاین و رپکو درباره تلفیق میان‌رشته‌ای، در کنار آرای فوکو، لاکلائو، دورکیم، ترنر، گافمن و کاترین بل درباره مناسک، مبنای تحلیل قرار گرفته‌اند. یافته نظری مقاله نشان می‌دهد که میان‌رشتگی صرفاً حاصل ترکیب رشته‌ها و روش‌ها نیست، بلکه نیازمند فرآیند مناسکی‌سازی است؛ فرآیندی که از طریق تکرار، بازشناسی، هنجارسازی و اعتماد، اجتماع دانشی مشترک را شکل می‌دهد.
بر این اساس، مقاله مدلی مفهومی پیشنهاد می‌کند که از «تفاوت معرفتی» آغاز شده و در نهایت به «صورت‌بندی گفتمان میان‌رشته‌ای» می‌انجامد. نوآوری مقاله در جابه‌جایی کانون تحلیل از تلفیق به تثبیت و از همکاری به گفتمان‌سازی است.

چکیده گفتمان جهانی، هوش مصنوعی مکانی را به‌عنوان افق گریزناپذیر حفاظت هوشمند میراث فرهنگی معرفی می‌کند. این گفتمان فناورانه، با پیش‌فرض وجود زیرساخت‌های داده‌ای حکمرانی‌شده، ورود به بسترهایی مانند ایران را با چالش مواجه می‌سازد. این مقاله با اتکا به تلفیق نظام‌مند سه حوزه دانشیِ «جغرافیای انتقادی و مطالعات فضایی» (برای تحلیل شکاف حکمرانی داده‌های مکانی)، «مدیریت دولتی و سیاست‌گذاری عمومی» (برای نقد ساختارهای بوروکراتیک) و «مطالعات انتقادی علم و فناوری» (برای مفهوم‌پردازی تخیل فناورانه)، استدلال می‌کند که مسئله محوری در مدیریت میراث فرهنگی ایران، نه فقدان فناوری‌های پیچیده، بلکه فقدان زیرساخت‌های حکمرانی‌شده داده به‌عنوان پیش‌شرط تحول دیجیتال است. پژوهش حاضر با رویکردی کیفی و از طریق مثلث‌سازی تحلیل گفتمان انتقادی اسناد سیاستی (به‌ویژه سند ملی هوش مصنوعی)، داده‌های عملکردی و مشاهدات میدانی در نهاد متولی میراث فرهنگی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد فقدان ساختاری پایگاه‌های داده یکپارچه و استاندارد، گفتمان هوشمندسازی میراث را به «توهم هوشمندسازی» تقلیل داده و وضعیتی را ایجاد کرده است که در این مقاله از آن با عنوان «مرحله پیشاداده‌ای» یاد می‌شود. در پاسخ به این ناترازی ساختاری، مقاله یک چارچوب مرحله‌محور حکمرانی داده پیشنهاد می‌کند که در آن استقرار حکمرانی داده‌های میراثی، مقدم بر هرگونه سرمایه‌گذاری در ابزارهای پیشرفته تحلیلی تلقی می‌شود. نتیجه‌گیری نهایی بر ضرورت بازتوزیع توجه و منابع از فناوری‌های نمایشی به‌سوی بنیان‌های حکمرانی داده تأکید دارد.

چکیده «پژوهش، یکی از ارکان بنیادین دانشگاه است که سیاست‌گذاری اثربخش در این حوزه، جزئی حیاتی از سازوکار حکمرانیِ دانایی‌محور آموزش عالی است. در این راستا، مقاله حاضر با هدف واکاوی لایه‌های زیرین و تبیینِ سازوکارهای شکل‌گیری سرمایه علمی در مراکز پژوهشی نظام آموزش عالی کشور انجام شده است. این پژوهش با بهره‌گیری از چارچوب نظریِ سرمایه علمی، به دنبال شناسایی منطق حاکم بر کنش‌های نهادی و چالش‌های ساختاری حکمرانی است. روش پژوهش کیفی و مبتنی بر تلفیقِ داده‌های حاصل از مصاحبه با ۱۵ نفر از کنشگران کلیدی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی با تحلیل محتوای اسنادِ راهبردی است. این رویکرد چندلایه، با هدف کشف شکاف میان سیاست‌گذاری‌های رسمی و تجربه‌ی زیسته‌ی کنشگران در نظام پژوهشی کشور طراحی شده است. طبق یافته‌های پژوهش حاضر، عوامل «حکمرانی باز و مشارکتی پژوهش»، «بهسازی و بالندگی پژوهشگران»، «کسب و افزایش اعتبار علمی» و «منابع و امکانات پشتیبان علمی» به‌عنوان عوامل تسهیل‌گر و «حاکمیت سیستم بوروکراسی و دیوان‌سالارانه در اداره امور»، «تقلیل مدیریت علمی به عینی‌گرایی و کمیت‌گرایی»، «پایین بودن اعتبار و قدرت پژوهش در جامعه»، «عدم ترویج خلاقیت، نوآوری و پویایی علمی در سازمان» و «عدم سرمایه علمی‌پروری و کم‌توجهی به ماندگاری سرمایه‌های علمی» به‌عنوان عوامل بازدارنده شناسایی شدند. نتایج مقاله نشان می‌دهد که برای ایفای نقش مؤثر در سیاست‌گذاری پژوهشی مراکز پژوهشی نظام آموزش عالی کشور؛ بهره‌گیری از رویکردهای میان‌رشته‌ای در تحلیل‌های سیاستی، کاربردی‌سازی تحقیقات و جلب مشارکتِ فعال بازیگران درون و برون‌سازمانی، یک ضرورت ساختاری برای بازتولید سرمایه علمی است.

چکیده گسترش شتابان هوش مصنوعی، نظام‌های آموزشی را با نسلی روبه‌رو ساخته است که ویژگی‌های شناختی، رفتاری و ارزشی متمایزی دارد؛ شواهد پژوهشی و گزارش‌های نهادهای بین‌المللی نشان می‌دهد ساختارهای آموزشی مبتنی بر الگوهای عصر صنعتی از پاسخ‌گویی به نیازهای این نسل بازمانده‌اند و این ناهمخوانی در ایران، به‌سبب تنگنای منابع مالی و انسانی، شدت بیشتری یافته است. هدف این مقاله، تحلیل میان‌رشته‌ای ابعاد این ناهمخوانی با تلفیق دانش علوم تربیتی، جامعه‌شناسی نسلی، علوم شناختی، آینده‌پژوهی و سیاست‌گذاری علم و فناوری و طراحی راهکارهایی مرحله‌بندی‌شده برای بهره‌گیری از هوش مصنوعی در نظام آموزش پیش از دانشگاه در ایران است. روش پژوهش تحلیل اسنادی است و جامعه اسناد آن، گزارش‌های یونسکو، سازمان همکاری و توسعه اقتصادی و مجمع جهانی اقتصاد در کنار مرورهای نظام‌مند سال‌های اخیر و آمارهای رسمی ایران را دربرمی‌گیرد که به شیوه هدفمند انتخاب و تحلیل مضمون شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد نسل جدید با ویژگی‌هایی چون پردازش موازی اطلاعات، یادگیری تعاملی و گرایش به محتوای کوتاه، با شش شکاف فناورانه، مهارتی، روش‌شناختی، کاربردی، انگیزشی و فرهنگی در نظام آموزشی مواجه است و تجارب جهانی، توفیق در کاهش این شکاف‌ها را در گرو اجماع ملی، توسعه زیرساخت، توانمندسازی معلمان و برنامه درسی منعطف می‌داند. نتیجه آنکه تحول دیجیتال نظام آموزشی مستلزم نقشه راهی سه‌مرحله‌ای است که پذیرش فناوری را از مهارت‌افزایی کوتاه‌مدت آغاز می‌کند و به یادگیری شخصی‌سازی‌شده و بازتعریف نقش معلم می‌رساند؛ مسیری که سیاست‌گذاری آموزشی باید در آن هوش مصنوعی را نه جایگزین معلم، بلکه توانمندساز او قرار دهد.

چکیده این مقاله با نقدی بنیادین بر راه‌حل‌گرایی فناورانه، به بررسی میان‌رشته‌ای سازوکارهایی می‌پردازد که طی آن‌ها فناوری‌های دیجیتال، الگوریتم‌ها و زیرساخت‌های داده‌ای به‌منزله‌ی پاسخ‌هایی بی‌واسطه برای مسائل پیچیده‌ی اجتماعی و شهری عرضه می‌شوند. مقاله نشان می‌دهد که راه‌حل‌گرایی با حذف سویه‌های منازعه‌آمیز و تاریخی مسائل عمومی، سیاست‌گذاری را به حوزه‌ای فنی تقلیل داده و صورت‌بندی مشاهده، تعریف و حکمرانی‌پذیر شدن مسائل را بازآرایی می‌کند. از منظر روش‌شناختی، پژوهش بر تحلیل انتقادی متون، چارچوب‌های نظری مطالعات علم و فناوری، نظریه‌ی انتقادی، مطالعات شهر هوشمند و تحلیل اسناد برنامه‌ریزی ملی ایران استوار است؛ رویکردی که به‌جای اتکا بر داده‌گرایی کمّی، بر تبارشناسی مفاهیم، مطالعه‌ی قدرت و مقایسهٔ سازه‌های تکنو-سیاسی در زمینه‌های ملی و جهانی تمرکز دارد. یافته‌ها در سه محور سامان یافته‌اند: نخست، مقاله نشان می‌دهد که راه‌حل‌گرایی بر جبرگرایی فناورانه و عقلانیت ابزاری تکیه دارد و با طبیعی‌سازی فناوری و ارج‌گذاری به کارایی، تخیل سیاسی و قضاوت هنجاری را محدود می‌کند. دوم، تحلیل زیرساخت‌های نظارتی و داده‌محور نشان می‌دهد که عینیت داده‌ای، ساختاری سیاسی و برآمده از طرد معرفتی است که نابرابری و کنترل اقتدارگرایانه را تقویت می‌کند. سوم، مطالعهٔ تطبیقی برنامه‌ریزی هوشمند شهری و سیاست‌های ملی ایران نشان می‌دهد که منطق‌های تکنوکراتیک، شکنندگی نهادی و کاهش مشارکت عمومی را تشدید می‌کنند. نتیجه‌گیری مقاله بر ضرورت شکل‌گیری تکنو‌سیاستی بازاندیشانه و دموکراتیک تأکید می‌کند؛ رویکردی مبتنی بر تکثر معرفتی، یادگیری نهادی و مشارکت معنادار که فناوری را در خدمت تقویت عاملیت دموکراتیک و عدالت اجتماعی قرار می‌دهد، نه تحکیم کنترل و حذف.

چکیده در جهان معاصر، فناوری نه‌فقط ابزار، بلکه نیرویی میانجی در تکوین ذهنیت، حافظه و روابط اجتماعی انسان است. ورود پرشتاب فناوری‌های دیجیتال به عرصۀ آموزش، به‌ویژه پس از همه‌گیری کرونا، فرصت‌ها و چالش‌های ژرفی برای نهادهای تربیتی به‌همراه داشته است. اما تاکنون در میان پژوهش‌های پیشین، این ماهیت رابطه‌ای و میانجی‌گرانۀ فناوری مورد توجه قرار نگرفته است. مقالۀ حاضر، با تکیه بر مفهوم «فارماکون» در اندیشۀ برنار استیگلر، می‌کوشد چارچوبی مفهومی و تلفیقی برای فهم رابطۀ فارماکولوژیکال فناوری و تربیت و تبیین مناسبات توأمان این دو در مقام امکان و مخاطره ارائه دهد. بر این اساس، نویسندگان در پرتو فلسفۀ استیگلر، از یک سو با اتکا به فلسفۀ فناوری و پدیدارشناسی، به تبیین بنیان‌های هستی‌شناختی رابطۀ انسان و تکنیک پرداخته و از سوی دیگر، با بهره‌گیری از روان‌کاوی فرویدی - لکانی، علوم شناختی - به‌ویژه یافته‌های عصب‌شناسی خواندن - و جامعه‌شناسی نهادها، پیامدها و تأثیرات متقابل این رابطه را بر ساحت‌های روانی، شناختی و نهادی تحلیل می‌کنند. افزون بر این، با نظر به اقتصاد سیاسی رسانه‌ها و نظریۀ انتقادی، ابعاد کلان سرمایه‌داری دیجیتال و سیاست‌گذاری آموزشی نیز در کانون بررسی قرار می‌گیرد. یافته‌ها نشان می‌دهند که فناوری به‌مثابۀ فارماکون، پدیداری دوسویه است که می‌تواند هم‌زمان در سوِیۀ مثبت به «الفبایی‌سازی»، «تفردیابی» و «والایش»، و در سویۀ منفی، به «پرولتاریاسازی»، «تفردزدایی» و «والایش معکوس» منجر شود. بر این اساس، هر نظام تربیتی، هم-زمان با انتقال دانش، باید نهاد مراقبت از روان افراد و جامعه در برابر بحران کالایی‌سازی توجه نیز باشد.

چکیده پیشینه و اهداف: ترابشریت، به‌عنوان جنبشی فلسفی و علمی، از فناوری‌های نوین برای غلبه بر محدودیت‌های زیستی و شناختی انسان استفاده می‌کند. این تحولات، علاوه بر فرصت‌ها، چالش‌هایی در حوزه معنا، هویت و ارزش‌های انسانی ایجاد کرده است. هدف این پژوهش بررسی تأثیرات ترابشریت بر بحران معنا و ارائه راهکارهایی برای مدیریت این تغییرات است.

روش: این پژوهش با رویکرد کیفی و تحلیلی-توصیفی انجام شده است. داده‌ها از طریق مطالعه اسنادی و تحلیل محتوای منابع معتبر در حوزه‌های فلسفه، جامعه‌شناسی، روانشناسی و فناوری گردآوری شدند. از روش مقایسه‌ای برای تحلیل دیدگاه‌های مختلف درباره تأثیر فناوری‌های ترابشری بر معنا و هویت انسانی استفاده شد.

یافته‌ها: فناوری‌های ترابشری تأثیرات گسترده‌ای بر معنا، هویت و تجربه زیسته انسان دارند. کاهش مرگ و محدودیت‌های زیستی ممکن است انگیزه و معنا در زندگی را تغییر دهد. افزایش توانایی‌های شناختی و جسمانی نیز می‌تواند هویت فردی و اجتماعی را دگرگون کند. دسترسی نابرابر به این فناوری‌ها ممکن است شکاف‌های اجتماعی جدیدی ایجاد کند.

نتیجه‌گیری: تأثیر ترابشریت بر معنا و هویت انسانی چندبعدی است و نمی‌توان آن را صرفاً مثبت یا منفی ارزیابی کرد. این تحولات فرصت‌هایی برای پیشرفت فراهم می‌کنند، اما چالش‌های فلسفی و اخلاقی نیز به همراه دارند. مدیریت این تغییرات نیازمند سیاست‌گذاری دقیق، توسعه چارچوب‌های اخلاقی جدید و همکاری بین‌رشته‌ای است. جوامع باید به سازگاری با این تحولات توجه کرده و اقداماتی برای کاهش نابرابری‌ها و حفظ ارزش‌های انسانی انجام دهند.

چکیده در دوران کنونی، «دیدگاه‌های رابطه‌ای» متعددی با تکیه بر «اصل پیچیدگی» به‌منزله بدیلی برای رویکردهای ذات‌گرا مطرح شده‌اند، چنان­که از این گرایش به‌عنوان «چرخش رابطه‌ای» یاد می‌شود. بااین‌حال، عموماً پایه‌های فلسفی این دیدگاه‌ها مبهم است و گاهی با «دیدگاه‌های نسبیت‌گرا» یا «دیدگاه‌های تعاملی» مبتنی بر نظریه کنش ارتباطی هابرماس آمیخته می‌شوند. بسیاری از دغدغه‌های دانش‌پژوهانهٔ کنونی در حوزه‌های علوم انسانی و اجتماعی برای فهم فرایندهای انسانی‌جامعه‌ای -همچون تأکیدهای نوین بر مادیت، کردارهای بدنمند، شناخت ناخوداگاه، فضازمان‌مندی، پساانسان‌گرایی، و حتی امر همکاری‌رشته‌ای- محصول «تفکری رابطه‌ای» هستند؛ اما بنیان‌های هستی‌شناسانه و شناخت‌شناسانه‌ آنها مغفول می‌ماند. این مقاله با استفاده از روش سنتزپژوهی می‌کوشد دیدگاه‌های رابطه‌ای را بر اساس بن‌مایه‌های هستی‌شناختی تحلیل و گونه‌بندی کند. همچنین، با به‌کارگیری «مؤلفه‌های عامِ‌شناختی» و «مؤلفه‌های دیدگاه (عمیقاً) رابطه‌ای بر پایه هستی‌شناسی مسطح»، «چارچوبی شناخت‌شناسانه و روش‌شناختی (عمیقاً) رابطه‌ای و همکاری‌رشته‌ای» بسط دهد. از این دیدگاه، دانش/شناخت ماهیتی چندگانه، ناهمگن، واسطه‌مند، و بسترمند دارد و از منابع درهم‌تنیدهٔ «ذهنیِتِ خوداگاه» (قوه بازاندیشی یا تأمل آگاهانه) و «عینیت» (محیط بیرونی) حاصل می‌شود. واسطه‌های ناخوداگاه همچون «واسطه‌های ایده‌ای جمعی» (فرهنگ و گفتمان) و «واسطه‌های بدنمند فردی» (ویژگی‌های روان‌تنی) در شکل‌گیری آن دخیل‌ هستند. حدودی غیرقطعی و پیشایندی دارد و همواره در فرایند و «شوند» است. روش‌شناسی حصول آن نیز، با اقتباس از لاتور، مبتنی بر بسط «پروگرام‌های همبندی/چینشی» است. این چارچوبِ شناختی، در تمامی حوزه‌های علوم انسانی و اجتماعی تا هنر و برنامه‌ریزی فضایی و سیاست‌گذاری عمومی قابل استفاده است و می‌تواند انتظام‌های تک‌رشته‌ای را به سوی همکاری‌رشتگی، و انتظام‌های همکاری‌رشته‌ای را به سوی فرارشتگی رهنمون گردد.

چکیده پدیدهٔ مهاجرت و به‌طورخاص مهاجرت خارجی مسئله اجتماعی، فرهنگی و جمعیت‌شناختی مهمی است که نیاز به‌ بررسی و کنکاش دارد. هدف این مقاله، بررسی دیدگاه‌های موافقان و مخالفان مهاجرت خارجی در بین شهروندان کُرد شهرستان سردشت است که با استفاده از نظریهٔ نظام‌های توجیهی یا رژیم‌های کنش لوک بولتانسکی و لوران تِوِنو که یکی از رویکردهای مطرح در حوزهٔ جامعه‌شناسی فرهنگی است، صورت گرفته است. استفاده از دیدگاه بولتانسکی و تِونو هم در بخش نظری و هم تفسیر دیدگاه‌های مصاحبه‌شوندگان و همچنین مقایسهٔ دیدگاه‌های موافقان و مخالفان مهاجرت جنبهٔ نوآورانه این مقاله است. روش تحقیق، کیفی و برمبنای رویکرد تفسیرگرایی برساختی و استراتژی استفهامی است که با کاربرد روش نمونه‌گیری هدفمند و گلوله‌برفی و با تکنیک مصاحبهٔ نیمه‌ساختاریافته با 26 نفر از شهروندان سردشت (13 نفر ساکن سردشت و 13 نفر ساکن کشورهای خارجی) انجام شده است. یافته‌های پژوهش براساس شش جهان بولتانسکی و تِونو که نظام‌های توجیهی دو گروه موافقان و مخالفان مهاجرت را تشریح می‌کند، مشتمل بر دو طیف استدلال متمایز بر مبنای شش سیته از جمله: «الهام، داخلی، مدنی، شهرت، بازار و صنعتی» است. درنهایت، رتوریک‌های دو گروه مخالف و موافق مهاجرت براساس استدلال‌های مبتنی بر شش جهان مذکور را می‌توان در یک ترکیب دیالکتیک «مقاومت-مداومت» خلاصه و دسته‌بندی کرد.

چکیده بازخورد احساسی و یا امکان اشتراک عاطفی با هر پدیده‌ای در اطراف انسان، می‌تواند القاکننده زنده‌بودن آن باشد. قابلیت تعامل انسان با فضای پیرامونی همواره حائز اهمیت بوده؛ زیرا تحقق آن کیفیت زیست انسان را افزایش خواهد داد. از طرفی دیگر، زنده‌انگاری فضا در حوزه فضای همدلانه نیز مطرح می‌شود و کارکرد نورون‌های آینه‌ای مغز در فضاها و قابلیت تخیل زنده‌انگاری انسان در قبال آن، امکان اشتراک احساس را فراهم می‌آورد. باتوجه‌به اهمیت فضاهای زنده و تعامل انسان با آن، این مقاله در پی تدوین تفاوت‌ها و تشابه‌های این دو نگاه است تا در نهایت مدل مفهومی و کاربردی برآمده از این دو نظریه بتواند در طراحی فضای زنده راهگشا باشد. نوع تحقیق، کیفی و به شیوه توصیفی‌ـ‌تحلیلی است که با بررسی ویژگی‌های اصلی فضای زنده در «آزمون آینه خویشتن» الکساندر و «فضای همدلانه» به شیوه استدلال استقرایی و تحلیل منطقی به مقایسه این دو نگرش می‌پردازد. یافته‌ها نشان داد که فضای زنده در نظریه همدلی می‌تواند طیفی از احساس خوب و بد را منعکس کند؛ اما در آزمون آینه خویشتن فضاهایی با احساس خوب، بیشتر زنده هستند و کیفیت حضور فطری انسان را فراهم می‌کنند. شباهت‌ها و تفاوت‌های این دو دیدگاه می‌تواند دید خوبی از تعریف فضای زنده به ما دهد. این پژوهش می‌تواند به طراحی فضاهایی کمک کند که نه‌تنها پاسخگوی نیازهای کاربردی انسان‌ها باشند، بلکه جنبه‌های عاطفی و احساسی زندگی آنان را نیز مدنظر قرار دهند. باتوجه‌به ویژگی‌های احساسی و تجربی فضا، طراحی محیط‌های همدلانه و زنده می‌تواند تأثیرات مثبت‌تری بر روان انسان‌ها داشته باشد.

چکیده پیدایش و صورت‌بندی نظریِ روایتِ گفتمانیِ «تمدن ایرانی» به‌مثابه لحظاتِ آغازین تولد و پیدایش روایت گفتمانی (درجهٔ صفر) ناظر به هسته‌های سامان‌بخش نظامِ دانش-قدرت است که منجر به شکل‌گیری بنیادهایِ نظریِ «تمدنِ ایرانی» شده است. با شناسایی و تحلیل درجهٔ صفر این روایت گفتمانی، لحظات آغازین و یکدستِ این روایت (لحظاتی که فاقد تمایز و تفکیک هستند) آشکار می‌شوند. این تحلیل، مشابه رویکردی است که فوکو در تاریخ جنون به کار می‌گیرد. در پیِ این فرایند، نظم گفتمانی جدیدی شکل می‌گیرد که نتیجهٔ مستقیم انباشت و تراکم گزاره‌ها پیرامون این روایت گفتمانی است. مراد از این انباشت و تراکم، به‌طور مشخص انباشت گزاره‌های نژادگرایانه [آریایی]، عرب‌ستیزانه و باستان‌گرایانه است؛ گزاره‌هایی که حسرتِ بازگشت به شکوه و عظمتِ ازدست‌رفتهٔ ایران باستان را به‌مثابه دال‌های مرکزی روایت گفتمانی «تمدن ایرانی» برجسته می‌سازند. این انباشت و تراکم، بنیان‌های نظری و تئوریک «تمدن ایرانی» را شکل داده و در چارچوبی دیرینه‌شناسانه، به‌صورت «روایتِ گفتمانیِ تمدنِ ایرانی» تکوین یافته است. انباشت این گزاره‌ها حول محور روایت گفتمانی تمدن ایرانی، نظمِ گفتمانی جدید پدید آورد که تا پیش از آن در درجهٔ صفرِ این روایت وجود نداشت. این نظم گفتمانی با صورت‌بندی دوگانه‌ای از آریایی [ایرانی] و سامی [عربی] به‌مثابه بنیان نظری تمدن ایرانی، زمینه را برای شکل‌گیری روایت گفتمانی تمدن ایرانی فراهم کرد. در این چارچوب گفتمانی، «موفقیت در تمدن‌سازی» به جوامع آریایی نسبت داده شد، درحالی‌که «انحطاط تمدنی» به اختلاط یا آمیزش نژاد آریایی با نژادهای دیگر، به‌ویژه سامی، منتسب گردید. منازعات هویتی پیرامون دوگانهٔ آریایی ـ سامی، زمینهٔ شکل‌گیری این صورت‌بندی گفتمانی را فراهم آورد. در نهایت، به‌واسطهٔ انباشت و تراکم گزاره‌ها حول این دوگانه، روایت گفتمانی تمدن ایرانی در تاریخ‌نگاری معاصر ایران به گفتمانی هژمونیک بدل شد و به‌طور مداوم بازتولید و تداوم یافت.

چکیده در چند دهۀ اخیر فیلسوفان علم به این موضوع پرداخته‌اند که چگونه علم متأثر از ارزش‌ها است و با ابتنا بر آن‌ها سامان می‌یابد. این دیدگاه در تضاد با آرمان «علم عاری از ارزش» است که دخالت درونی ارزش‌های غیرشناختی در علم‌ورزی را مخرب می‌داند. اما امروزه انتقادهای بسیاری به این آرمان وارد است و آن را آرمان بد می‌خوانند. اکنون پذیرفته شده است که ارزش‌ها و داوری‌های ارزشی به انحاء مختلفی در مراحل علم‌ورزی ـ از تصمیم‌گیری در باب انتخاب پروژه‌های پژوهشی گرفته تا ارزیابی و پذیرش نتایج علمی ـ دخالت می‌کنند. اهمیت این موضوع در آینده‌پژوهی به‌مثابه یک علمِ ارزش‌بار دوچندان است، چراکه علمی عمل‌گرا، انسانی و بین/فرا‌رشته‌ای است که به دنبال شکل‌بخشی و ساخت آینده است. بنابراین، این مقاله به بررسی جایگاه و نقش‌آفرینی‌های مهم ارزش‌ها در آینده‌پژوهی می‌پردازد که روشن کند کدام شکل از دخالت ارزش‌ها مشروع و کدام یک غیرمشروع است. برای پاسخ به این پرسش دو رویکرد در مقاله اتخاذ شده است: 1) ارائه یک نوع‌شناسی از ارزش‌ها با توجه اهداف آن‌ها؛ 2) تمایز‌گذاری بین نقش‌های مستقیم و غیر‌مستقیم ارزش‌ها. سپس سعی شده است که این رویکردها با ادبیات و مبانی آینده‌پژوهی انطباق داده شوند. توجه به این موارد می‌تواند چهارچوبی از چگونگی نقش ارزش‌ها و ساختار آن‌ها در اختیار آینده‌پژوهان قرار ‌دهد و از این طریق بر کیفیت، اعتبار و اقتدار آینده‌پژوهی اثر‌گذار باشد.

چکیده بی‌تردید آموزش و به‌ویژه ارائهٔ شیوه‌های نوین و تأثیرگذار آن از مهم‌ترین ضرورت‌ها و دغدغه‌های هر کشوری در جهان نوین است. هدف از این مقاله این است که برخلاف آنچه به نظر می‌آید که شعر، ادبیات و ریاضیات بسیار دور از هم و بی‌ارتباط هستند، اما به اشکال مختلف ارتباط ذوقی با هم دارند. نام بسیاری از مشاهیر ریاضی هر عصر را می‌توان در آثار منظوم و منثور جست‌وجو کرد. شاعران از واژه‌ها، علائم و نمادها و ابزار ریاضیات و هندسه در اشعار خود بهره برده‌اند. بخش عمده‌ای از ادبیات (مانند امثال‌وحکم) نیز شامل مضامین عددی مانند ماه، تاریخ، عروض و معما است. در نام‌گذاری قالب‌ها و صنایع ادبی دیگر همچون قالب مثلث (3ضلعی) و مربع (4ضلعی) نیز اعداد نقش برجسته‌ای دارند. در طول تاریخ رفاقت و صمیمیت شعر و ریاضیات دستخوش فراز و فرودهایی شده است. در این مقاله به شیوه توصیفی تحلیلی ضمن مروری بر نزول و صعود این رفاقت، به هستی‌شناسی، چرایی‌ها و شباهت‌های شعر و ریاضیات پرداخته و با ارائهٔ نمونه‌هایی نشان می‌دهیم که چگونه شعر و ریاضیات هریک می‌توانند به نحوی مؤثر و نفوذپذیر به مفهوم و ملموس‌سازی یکدیگر کمک کنند. از همکاری این دو زبان می‌توان در آموزش نیز بهره‌مند شد.

چکیده نقد اجتماعی به عنوان یکی از بنیادی­ترین مفاهیم در علوم اجتماعی مدرن به­شمار می­رود که از دوران روشنگری تاکنون نقشی محوری در تحلیل ساختارهای قدرت، ایدئولوژی‌های مسلط و بازنمایی‌های اجتماعی ایفا کرده است. مقاله حاضر، با تکیه بر روش اسنادی و رویکردی کیفی، به واکاوی و مقایسه چهار نحله فکری برجسته ـ مکتب فرانکفورت، فمینیسم، مطالعات پسااستعماری و پسا‌مدرنیسم ـ که بیشتر از سایر نحله‌های فکری به جریان انتقاد اجتماعی وفادار بوده‌اند، در نسبت با نقد اجتماعی می‌پردازد. داده‌ها از طریق بررسی نظام‌مند متون نظری و مطالعات پیشین گردآوری و با رویکرد تحلیلی بررسی شده‌اند. نتایج این تحلیل نشان می‌دهد که هرچنداین نحله­ها از لحاظ مبانی معرفت‌شناختی، روش­شناسی و خاستگاه تاریخی تفاوت دارند، اما همگی نقد را کنشی سیاسی، افشاگر و رهایی‌بخش می‌دانند که با هدف شالوده‌زدایی از گفتمان‌های مسلط و به چالش کشیدن وضعیت موجود به کار می‌رود. با اتکای بر این تحلیل­ها، پژوهش حاضر پنج مولفه کلیدی نقد اجتماعی را ـ سیاسی‌بودن، برملاسازی، رهایی‌بخشی، تمرکز بر فرودستان و ساخت اجتماعی واقعیت ـ که در هر چهار نحله فکری مورد توجه قرار دارند، استخراج و چارچوبی نظری برای تحلیل و ارزیابی گفتمان‌های انتقادی فراهم می‌آورد. مطالعه حاضر کوشیده است تا با عبور از تحلیل‌های موردی، تصویری ساختارمند از چیستی و کارکرد نقد اجتماعی در بستر نظری مکاتب فکری معاصر ارائه دهد.